Dokudów

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

 

        Obecnie niewielka wieś na pd.-wsch. od Białej Podlaskiej, dawniej Lewkowo lub Dokudowo, z trzech stron otoczona lasami a od południa doliną rzek Zielawa i Żarnica oraz rozległymi podmokłymi łąkami. Malowniczo rozrzucona pośród pól zabudowa wraz z otaczającą ją przyrodą tworzy typowo podlaski krajobraz. Wieś ma niezwykle bogatą historię; w jej dziejach jak w soczewce widać los wielu podlaskich miasteczek - od bujnego rozwoju w początkach Rzeczpospolitej Szlacheckiej, przez stopniowy upadek aż po przeobrażenie w wieś...

        Dokudów, jako Lewkowo, został założony przez Lwa Bohowitynowicza (Bohowityna?) na prawie magdeburskim w 1504 roku - wcześniej niż pobliska Biała Podlaska (sic!). Znany jest przywilej lokacyjny króla Aleksandra z roku 1504 nadający prawo wolnego jarmarku i prawo budowy zamku na miejscu starego grodziska w widłach Zielawy i Żarnicy. W dokumentach z 1529 roku jest już wymieniony jako miasteczko Dokudów. W XVI w. własność Bohowitynów, w składzie dóbr Ortel (Wortel), w 1580 wzmiankowana tu fundacja monasteru, zapewne również w miejscu dawnego grodziska. W 1600 nabyty od Jana (Iwana) Michałowicza Bohowitynowicza przez kanclerza litewskiego Lwa Sapiehę. Co najmniej od 1662 własność Radziwiłłów, wówczas notowany kościół filialny parafii św. Anny w Białej. Przed Radziwiłłami Dokudów należał do dóbr bialskich, które były własnością Iliniczów.

         Zachowały się m.in. akta grodzkie brzeskie, w których jest przechowany akt przebiegu sądu kopnego z roku 1631, w którym powiedziano, że na „kopę" zebrali się „podstarości łomazki, wójt miasta królewskiego Łomaz, burmistrz miasta Dokudowa księcia jegomości Radziwiłła, wojewody brzeskiego, mieszczanie dokudowscy i t.d.".

        Miasteczko stopniowo podupadało, by w roku 1915 zostać spalonym przez wojska rosyjskie. Jeszcze w I poł. XX w  Dokudów był dość dużą wsią, z niezmienioną formą miasteczka, z kilkoma ulicami i rynkiem. Dzisiaj po dawnym miasteczku nie ma już właściwie śladów...

        W Dokudowie urodził się (w r. 1832 lub 1834, jako syn Marcelego Brzóski i Karoliny z Enkajtów) i w okresie młodzieńczym wychowywał  bohater powstania styczniowego, jeden z najdłużej walczących dowódców partyzanckich (do jesieni 1864 r.) - ks. Stanisław Brzóska.

        Cerkiew unicką, p.w. św. Praksedy, ufundowaną przez ks. Karola Stanisława Radziwiłła, zbudowano w 1692 r. (już wcześniej drewniana cerkiew unicka, do której przeniesiono wyposażenie z monasteru). W 1875 r. została zabrana na cerkiew prawosławną a w 1915 spalona razem ze wsią. Zachowały się przekazy, jakoby w czasie nawracania gwałtem opornych unitów na prawosławie naczelnik powiatu zażądał wydania kluczy od cerkwi dokudowskiej, gdy zaś wierni żądania tego nie wypełnili - bito kobiety, wymierzając im po 80 batogów...

       Obecny kościół parafialny p.w. św. Paraskewii (Paraskedy) to dawna cerkiew neounicka postawiona w latach 1928-32 (od 1947 kościół, 1979-81 generalny remont, wówczas przekształcenie wnętrza, w 1981 ikonostas przeniesiono do cerkwi prawosławnej w Terespolu). Nietypowa patronka kościoła jest dziś jedyną pamiątką po dawnych unickich mieszkańcach wsi...

        Kościół orientowany, drewniany, konstrukcji zrębowej, oszalowany. Z prostokątną, trójprzęsłową nawą z węższą prostokątną kruchtą i trapezoidalnym prezbiterium z przylegającą od południa zakrystią. Wnętrze kryte płaskim stropem, w nawie z uproszczonymi kasetonami. Prezbiterium otwarte półkolistą arkadą. Ściany nawy dzielone kanelowanymi pilastrami, pomiędzy którymi opaski imitujące arkady. Chór muzyczny wsparty na czterech słupach. Otwory prostokątne. W elewacji frontowej drzwi, nad którymi trójkątny okapowy daszek na kroksztynach. Dachy wysokie, dwuspadowe, kryte blachą. Ołtarz główny i para bocznych oraz chrzcielnica eklektyczne, ok. 1930. Monstrancja rokokowa, II poł. XVIII w., na owalnej dwustrefowej puklowanej stopie, z grawerowanym ornamentem rocaille, trzon z wielobocznym wazonowym nodusem i esowatymi ramionami z figurkami aniołków, reservaculum koliste, w rocaillowym, kameryzowanym otoku, gloria z krótkimi promieniami, zwieńczona koroną podtrzymywaną przez parę aniołów. Krzyż ołtarzowy, I poł. XIX w., na kolistej stopie, z odwróconym wazonowym nodusem. Patena prawosławna, mosiężna, koniec XIX w., na kołnierzu rytowany krzyż i napis. Ornaty białe: barokowy, koniec XVII w., nierozcinany, z białego rypsu z subornamentem o wzorze sieci, w której owalnych oczkach trójliście, broszkowany barwnym jedwabiem w duże kwiaty róż i lilii oraz pąki tulipanów na grubych liściastych łodygach, rozszyty galonem z XX w.; XIX/XX w., boki z rosyjskiego brokatu z motywem bukietów róż, kolumna ze zgeometryzowana plecionką tworzącą pola, w których równoramienne krzyże.

        Na skraju wsi cmentarz (niektóre nagrobki z I poł. XX w. z cyrylicą). Do niedawna na skrzyżowaniu dróg w centrum znajdowała się kapliczka przydrożna z końca  XIX w., drewniana, konstrukcji zrębowej, od frontu oszalowana. Na planie kwadratu, jednoprzestrzenna. Dach namiotowy, kryty blachą. Wewnątrz rokokowa rzeźba św. Jana Nepomucena z ok. poł. XVIII w. Obecnie kapliczka znajduje się obok szkoły (?), na skrzyżowaniu dróg, ze wspomnianą rzeźbą, współczesna (?) murowana kapliczka. W samej wsi i w okolicach liczne przykłady architektury drewnianej, w tym stodoły kryte strzechą. Przy drodze Dokudów-Czosnówka dwuramienny krzyż „przeciw morwy” (?), tzw. karawka.

        Wśród łąk należących do wsi, ok. 500 od szosy na Ortel Książęcy (wyraźnie widoczne pośród łąk), dobrze zachowane (niewielkie zniszczenia - wkopy) wczesnośredniowieczne grodzisko (XII w.; być może już w XI w., w kretowiskach znajdowane skorupy naczyń). Stożkowate o płaskiej powierzchni, średnicy ok. 30 m., wysokości ok. 5 m.* Być może następnie miejsce lokalizacji monasteru fundacji Bohowitynów z 1580 r. (opowieści zachowane w pamięci miejscowej ludności; "Monastyrska Góra"). Obecnie znajduje się tu skupisko kilku gatunków drzew m.in. trzmielina, wiązy, dęby oraz głóg a także głaz z wyrytym napisem "Twój Sługa Panie". W dole wzniesienia zachowała się roślinność piaskolubna, na okolicznych łąkach spotyka się wiele ptactwa, np. czajki, słowiki, bociany, przepiórki oraz ptactwo drapieżne.**

        Na uwagę zasługuje aktywność miejscowej społeczności. Po likwidacji szkoły samorządowej jej kierowaniem zajęło się powołane przez mieszkańców stowarzyszenie. W roku 2003 (?), przy udziale uczniów szkoły, powstał kompleksowy projekt turystycznej aktywizacji okolicy. W jego ramach m.in. wytyczono ścieżkę turystyczno-przyrodniczą, ustawiono tablice informacyjne, dokonano inwentaryzacji obiektów przyrodniczych i ustawiono przed SP drewnianą, XIX-wieczną chatę krytą strzechą, która ma być zaczątkiem skansenu. Projekt ten był nagradzany na forum ogólnopolskim. Od niedawna wdrażany jest kolejny projekt, tym razem dotyczący wprowadzenia upraw dyni.

        Poza tym co roku w czerwcu odbywa się Jarmark Lewkowski, którego atrakcją są m.in. występy podlaskich zespołów folklorystycznych (w tym działającego prężnie w samym Dokudowie zespołu Lewkowianie), tradycyjne wypieki i wyroby miejscowego rękodzielnictwa.

        Piękne, naturalne krajobrazy, bogata historia i wciąż żywe lokalne tradycje - to wszystko czyni z Dokudowa miejscowość o wyjątkowo dużym potencjale turystycznym.

Trasa rowerowa z BP do Dokudowa

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

** informacje pochodzą też z tablicy informacyjnej ustawionej u podstaw grodziska