Gnojno

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Niewielka nadbużańska wieś na pn. od Konstantynowa (w Nadbużańskim Parku Krajobrazowym), położona w niezwykle malowniczej okolicy...

       Dawniej wieś królewska, leżąca w ziemi mielnickiej. W 1503 r. Mikołaj Niemira Hrymalicz (Grzymalczyk),  namiestnik mielnicki, otrzymał ją od Aleksandra Jagiellończyka. Kolejnymi właścicielami byli jego potomkowie: dworzanin królewski Szczęsny Niemira (zm. 1544), stolnik podlaski Stanisława Niemira (zm. ok. 1580) oraz Hieronim (Jarosz) Niemira z Ostromęczyna, łowczy królewski ziemi podlaskiej (zm. po 1611). W XVI w. miejsce przeprawy przez Bug i skład towarów (głównie zboża, zwożonego tu z okolicy w promieniu trzech mil) spławianych do Gdańska, w 1580 r. notowano tu trzy młyny (!). W 1648 r. wieś spalona podczas napadu kozaków Chmielnickiego. W 1669 folwark zastawiony przez Stanisława Warszyckiego Mikołajowi Firlejowi. W 1674 wieś i dwór Gnojno przyłączone do dóbr Kozierady, których właścicielem był od 1700 Karol Józef Sedlnicki. Własność Sedlnickich do ok. 1780 r. Jedna z dróg wiodących nad Bug jest droga nazywana "napoleońską" (wg. miejscowej tradycji tędy przeprawiał się przez rzekę Napoleon).

        Na wzniesieniu, otoczona murem z kamieni polnych, dawna murowana cerkiew prawosławna, wzniesiona w 1875 r., od 1945 r. kościół p.w. św. Antoniego Padewskiego (parafia erygowana 1946 r.). W latach 80-tych XX w. rozebrano drewnianą plebanię z XIX w., wówczas wzniesiono nową, murowaną, wraz z ogrodzeniem cmentarza kościelnego.

        Kościół orientowany, w stylu neoruskim, murowany z cegły, otynkowany. Trójdzielny, z wyższą kwadratową nawą, jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym trójbocznie, z prostokątnymi zakrystią i przedsionkiem po bokach oraz prostokątnym, dwuprzęsłowym babińcem, nad którego zachodnią częścią wieża. Nawa przykryta sklepieniem klasztornym o połaciach rozdzielonych szerokimi tynkowymi pasami spływającymi do posadzki, z potężną czworoboczną latarnią o ściętych narożach, w prezbiterium sklepienie kolebkowe, w absydzie parasolowe, w przedsionku krzyżowe. Nawa otwarta do prezbiterium i przedsionka wysoką półkolistą arkadą, w bocznych ścianach takież wnęki z parami półkoliście zamkniętych okien. Balkon chóru muzycznego podwieszony, drewniany, z balustradą wyciętą z desek. Elewacje na cokole, zwieńczone gzymsem. W jednoosiowej fasadzie półkoliście zamknięte drzwi w płytkim domku portalowym z parą niskich, tralkowych kolumn i dwuspadowym zadaszeniem. Wieża dwukondygnacyjna, dołem kwadratowa o ściętych narożach, górą ośmioboczna, z kokosznikami. Okna zamknięte półkoliście, w opaskach, na osi korpusu w wykuszach z parą arkad na tralkowych kolumienkach na konsolach, z wydatnym zwieńczeniem zamkniętym trójkątnie, wyłamanym z gzymsu koronującego. Dachy wielospadowe, kryte blachą, nad nawą czterospadowy, z wyniosłą czworoboczną latarnią o ściętych narożnikach, przykrytą ostrosłupowym hełmem, na wieży analogiczny.

        Wewnątrz malowidła ścienne, cerkiewne po 1875, w połaciach kopuły: od zachodu Matka Boska Pokrowa adorowana przez anioły, od północy i południa śś. Ewangeliści parami: Jan i Łukasz oraz Marek i Mateusz. Ołtarze i ambona po 1944, główny i lewy boczny z wykorzystaniem elementów wyposażenie cerkwi, IV ćw. XIX w. Kropielnica kamienna, z rytym hierogramem IHS pod krzyżem. Obrazy pocerkiewne: Trójca Św., mal. na desce, 1853, sygn. Jan Wyhowski; Koronacja Matki Boskiej, 1853, sygn. na odwrocie Otton Łeniewicz z Grodna; Chrystus Miłosierny, IV ćw. XIX w.; Weraikon, owalny, w snycerskiej ramie, 1853. Rzeźba Chrystus trynitarski, ludowa, zapewne XIX w. Krucyfiks, XIX w., w tradycji barokowej. Monstrancja neobarokowa, II poł. XIX w., warszawskiej firmy Fraget, z glorią promienistą zwieńczoną koroną z krzyżem na kuli. Kielichy barokowe, gładkie: z inskrypcją dotyczącą ofiarowania 1786 do kościoła w Wistyczach (ob. Białoruś), z cechą imienną NR; XVIII w., miedziany, złocony, nodus gruszkowaty, stopa kolista. Krzyż ołtarzowy, koniec XIX w., plater, warszawskiej firmy Norblin. Dwa lichtarze drewniane barokowe, koniec XIX w. Ornaty: 1. biały, II poł. lub koniec XIX w., z kolumną krzyżową brokatową o motywie grubej wici kwiatowej, na skrzyżowaniu Baranek Eucharystyczny w glorii; czerwone: 2. (z palką) poł. XVIII w., nierozcinany, z wielkoraportowym symetrycznym wzorem o motywie postumentu z parą ptaków, girland i kotary podpiętej sznurem z frędzlami; 3. z tkanin ok. 1720-40, broszowanych, kolumna z motywem postumentów, dużych kokard, bukietów kwiatowo-owocowych w wazonach i kotary, boki chinoiserie, z motywem dużych kwiatów piwonii i pagodami; 4. kolumna z gładkiego aksamitu, obszyta srebrną koronka, boki II ćw. XVIII w., o motywie falistej koronkowej wstęgi i gałązek kwiatowych; niebieskie: 5. ok. poł. XVIII w., w kolumnie z motywem rozrzuconych ukwieconych drzew i postumentów z wazami, boki o wzorze pionowych pasów; 6. z IV ćw. XVIII w., nierozcinany, z tkaniny broszowanej, z wzorem delikatnych pionowych pasków z różyczek i listków, z subornamentem o motywach gałęzi i wici kwiatowej, rozszyty srebrną koronką; 7. czarny, z kolumną białą brokatową II lub III ćw. XVIII w., o motywach srebrnej fali w kratę i małych gałązek kwiatowych. Kapa biała, II poł. XIX w., preteksta i kaptur z haftem cieniowanym o motywie wici i dużych gałęzi kwiatowych, na kapturze hierogram IHS pod krzyżem w wieńcu z kwiatów. Welum zielone 1720-40, z wzorem wici i kwiatów w typie chinoiserie.

        Na pn.-wsch. od cmentarza kościelnego żeliwny nagrobek ks. Antoniego Mazanowskiego (zm. 1866), ostatniego proboszcza unickiego i jego żony Marii z Pawłowiczów (zm. 1845), w formie steli, z ażurowym krzyżem i figurą anioła.

        We wsi kilka zabytkowych drewnianych chat i budynków gospodarczych z końca XIX i początków XX w. Na skraju wsi zaniedbany dawny cmentarz unicki i prawosławny (tuż obok współczesnego) - znajdowała się tu niegdyś dawna drewniana cerkiew unicka, pełniąca ostatnio funkcję kaplicy cmentarnej (pierwsza cerkiew p.w. św. Męczennicy Paraskiewy fundowana w pocz. XVI w. przez Czetwertyńskich, w 1592 jej uposażenie potwierdzone przez Hieronima (Jarosza) Niemirę, kolejna cerkiew unicka zbudowana w 1633 z fundacji Stanisława Niemiry, kasztelana podlaskiego i jego zony Ewy Gniewoszówny, starościanki latowickiej, w 1648 ograbiona podczas najazdu wojsk Chmielnickiego; następna p.w. św. Barbary wzniesiona w 1734 z fundacji Karola Józefa Sedlnickiego, w 1875 zabrana na cerkiew prawosławną, rozebrana po 1980).*

        Główna atrakcją Gnojna jest położona w północnej części wsi wysoka, ok. 30-metrowa piaszczysta skarpa wzgórza morenowego, gwałtownie urywająca się nad doliną Bugu. Rozciąga się z niej piękny, rozległy widok na nadbużańskie łąki i położony na drugim brzegu Bugu Niemirów (dojście do punktu widokowego na szczycie skarpy nie jest oznakowane (sic!), należy zejść w stronę rzeki z drogi asfaltowej w jej najwyższym punkcie). W ścianie skarpy znajdują się liczne otwory - są to gniazda lęgowe jaskółek. Na pn. od wsi, nad Bugiem, znajduje się stanica wodna (baza harcerska?), w której mogą odpocząć uczestnicy spływów kajakowych po rzece.

        W tych malowniczych okolicach kręcono plenery do filmu "Nad Niemnem" (reżyser Z. Kuźmiński). Poza tym w Gnojnie wychowywał się znany aktor filmowy i teatralny Wacław Kowalski (grał m.in. K. Pawlaka w trylogii "Sami swoi", "Nie ma mocnych" i "Kochaj albo rzuć").

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006