Hanna

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś na skraju Zaklęsłości Sosnowickiej, położona w malowniczej dolinie nadbużańskiej, na terasie lewego brzegu Bugu. Otoczona od wsch. i pn.-wsch. podmokłymi łąkami i rozlewiskami łączącymi się z rzeczką Zielawą. Plan osady otwarty, ośrodkiem obszerny kwadratowy rynek z parami ulic wybiegającymi z naroży oraz szosą Włodawa-Sławatycze przebiegającą wzdłuż pd.-wsch. pierzei. Zabudowa na śladach rozplanowania szachownicowego, parterowa, głównie z XX w., przeważnie po 1945; luźna, w rynku i przy głównej ulicy (szosie) częściowo murowana, w bocznych uliczkach drewniana, typu wiejskiego.

 

       Dawniej wieś szlachecka w ziemi brzeskiej. W II poł. XV w. i na pocz. XVI w. własność Paluszkiewiczów; od ok. 1529 należy do Bohusza Michała Bohowitynowicza (Bohowityna), który prawdopodobnie założył tu (w 1546?) wzmiankowane od 1546 miasto, uzyskując dla Hanny prawa miejskie i dokonując lokacji na prawie magdeburskim. Od XVII w. własność Radziwiłłów, wchodzi w XVIII w. w skład "państwa sławatyckiego" (wg. innych źródeł w okresie XVII/XVIII w. miasto w dobrach sławatyckich rodu Leszczyńskich a dopiero następnie własność Radziwiłłów w ordynacji nieświeskiej). Utrata praw miejskich już w 1821. W XIX w. ważny unicki ośrodek kulturalno-religijny na Pd. Podlasiu.

       Nazwa miejscowości pochodzi wg. podań od imienia Anny Jagiellonki, która będąc w podróży na Ruś zatrzymała się na nocleg w tej wsi. Ponieważ została tu dobrze przyjęta, pozwoliła mieszkańcom osady nazwać ją swoim imieniem. W miejscowej gwarze imię Anna nabrało brzmienia Hanna.

        Jedynym świadectwem dawnej świetności - a jednocześnie prawdziwą perłą architektoniczną (zwłaszcza ze względu na bogate polichromie wewnątrz) - jest znajdujący się w pn.-zach. pierzei dawnego rynku drewniany kościół parafialny, wzniesiony ok.1739-42 jako cerkiew unicka z fundacji Hieronima Floriana Radziwiłła. Cerkiew istniała już w XVII w. Obecna z lat 1739-42 w 1847 w złym stanie; od 1874 prawosławna, zamieniona 1924 na kościół rzym.-kat p.w. Apostołów śś. Piotra i Pawła i św. Dymitra Męczennika. Kilkakrotnie restaurowana, m.in. po 1810, w końcu XIX w., 1954-59 oraz 1967.

       Zwrócona prezbiterium na pn.-wsch. Drewniana, konstrukcji zrębowej, na nowej podmurówce ceglanej, zewnątrz oszalowana, dwustronnie wzmocniona lisicami, wewnątrz profilowanymi, z zaciosami. Trójdzielna; złożona z trójbocznie zamkniętego prezbiterium, szerszej prostokątnej nawy oraz kwadratowego babińca równej z nawą szerokości. Po bokach prezbiterium niższe przybudówki mieszczące zakrystię i skarbiec; przy nawie od pn.-wsch. kaplica p.w. Chrystusa Ukrzyżowanego, zamknięta trójbocznie, przy babińcu od pd.-wsch. nowszy otwarty przedsionek. Wewnątrz stropy: w nawie, babińcu i kaplicy z zaskrzynieniami, w pozostałych pomieszczeniach płaskie. Otwór tęczowy zamknięty półkoliście, ujęty po bokach parą filarków z rzeźbionymi główkami puttów na konsolach; archiwolta z dekoracją snycerską o motywach rocaille splecionych z winoroślą. U szczytu łuku krucyfiks późnobarokowy ok. poł. XVIII w. w otoczeniu resztek snycerskich ornamentów rokokowych. Kaplica otwarta do nawy arkadą o łuku segmentowym. Z nawy do babińca otwór zamknięty od góry skośnymi zaskrzynieniami, z podwieszaną belką o fazowanych narożach. W pd.-zach. części babińca wyodrębniony chór muzyczny wydzielony ściankami, z prostokątną kruchta w przyziemiu. W drzwiach stare skoble i zamki. W kruchcie i zakrystii zewnętrzne drzwi klepkowe o układzie rombowym, nabijane ozdobnymi ćwiekami w formie rozetek. Otwór wejściowy z kruchty do babińca zamknięty kutą kratą. Okna prostokątne, w prezbiterium na osi okrągłe; we wszystkich oknach kraty wzdłużne z zadziorami. Zewnętrzny gzyms wieńczący profilowany, z fryzem kostkowym. Dachy dwuspadowe, podkreślające trójdzielny podział, o kalenicy najwyższej nad nawą, zwieńczone trzema ośmiobocznymi cebulastymi wieżyczkami przekształconymi po 1874; dach nad babińcem z półszczytem zaszalowanym w jodełkę. Niegdyś pobite w całości gontem, zachowanym jedynie nad prezbiterium; dawniej nawa i babiniec kryte eternitem a  kaplica, zakrystia, skarbczyk i przedsionek blachą - obecnie całość dachu kryte blachą.

       Świątynia jest przykładem budowli wzniesionej w oparciu o postanowienia Synodu Zamojskiego (1720 r.) - tzn. wnętrze cerkwi unickiej zostało urządzone jak wnętrze kościoła obrządku łacińskiego. Polichromia ok. I lub II poł. XVIII w., wzmiankowana 1810, mal. na płótnie naklejonym na deski; kilkakrotnie odnawiana i przemalowywana, m.in. po 1875. Późnobarokowa, prowincjonalna, o motywach regencji i rokoka. Sceny religijne w oprawie iluzjonistycznej architektury: balustrady tralkowe i gzymsy na stropach nawy i babińca, obramienie arkady portalu do kaplicy oraz ołtarze; ponadto pod stropami, wokół obramień okiennych oraz na belce podtrzymującej parapet chóru muzycznego wąskie fryzy malowane przez patrony, z motywami roślinno-geometrycznymi, w babińcu szeroki fryz o motywie wici owocującej winorośli; krawędzie ścian, łuki tęczowe oraz niektóre obramienia okien i drzwi podkreślone szerokimi pasami, imitującymi m.in. profilowane gzymsy; dolne partie ścian obiega boazeria, być może nowsza. Na stropach sceny z Nowego i Starego Testamentu: w prezbiterium Trójca Św. adorowana przez putta (częściowo zamalowana), w nawie Koronacja N.P. Marii, zapewne na śladach malowidła z XVIII w., obecnie w typie klasycyzmu cerkiewnego po 1875, w babińcu Ofiara Abrahama, w kaplicy Veraikon. Nad otworem tęczowym w babińcu widok rozjaśnionego nieba wśród obłoków; na ich tle nałożone nowsze malowidło ze sceną Ostatniej Wieczerzy w typie klasycyzmu cerkiewnego II poł. XIX w. W nawie portal do kaplicy i przeciwległy do niego ołtarz analogiczne, o bogatych zwieńczeniach z główkami puttów i figurami adorujących aniołów, kartusze z monogramami Marii (w ołtarzu) i Jezusa (w portalu); w zwieńczeniu portalu ponadto kielich z hostią. W babińcu na ścianach bocznych para skromnych ołtarzyków iluzjonistycznych, lewy z Okiem Opatrzności, prawy z Gołębicą Duch Św. w zwieńczeniach. W kaplicy na ścianie ołtarzowej po bokach podpięte draperie oraz para adorujących aniołów.

       Wewnątrz barokowe wyposażenie. Ołtarze (z wyjątkiem prawego w nawie oraz w kaplicy) jednolite regencyjne, prowincjonalne, zapewne ok. 1740-50. Główny z rzeźbami aniołów na konsolach oraz Gołębicy Ducha Św. w glorii promienistej z obłoków i główek puttów w zwieńczeniu; w nim obrazy: w polu głównym cudowny obrazek Matki Boskiej Hańskiej, kopia sprzed 1739 obrazu Matki Boskiej Poczajowskiej, gruntownie restaurowany i przemalowany 1964, na zasuwie Wręczenie Kluczy Piotrowi, współczesny ołtarzowi, z nakładaną srebrną aureolą wokół głowy Chrystusa; na mensie w kartuszu Przeczucie Męki św. Piotra, z tegoż czasu. Po bokach ołtarza dwie gablotki ze starymi srebrnymi wotami XVIII-XIX w., zdjętymi z ołtarza 1964: m.in. dziesięć prostokątnych plakietek z przedstawieniami niemowląt, oczu, monogramem Maria itd. oraz kilka w kształcie serc i nóg. Wśród wotów zawieszona także sukienka z obrazka Matki Boskiej Hańskiej, z blachy srebrnej I poł. XVIII w. Ołtarze boczne: 1-2. w nawie przy tęczy, analogiczne, z rzeźbionymi gloriami promienistymi z obłoków i główek puttów w zwieńczeniach; w nich obrazy: w lewym w polu głównym Matka Boska z Dzieciątkiem w typie Umilenja XVII w., w sukience z blachy srebrnej I poł. XVIII w., w bogatej rzeźbionej ramie o motywach regencji, na zasuwie Matka Boska Bolesna z siedmioma mieczami, w otoczeniu puttów z narzędziami Męki Pańskiej I poł. XVIII w., zniszczony; w zwieńczeniu figurka N.P. Marii Niepokalanie Poczętej z modelem cerkwi hańskiej w ręku; w prawym w polu głównym Pokłon Pasterzy I poł. XVIII w., zniszczony, na zasuwie Chrzest Chrystusa w Jordanie, z tegoż czasu; w zwieńczeniu figurka Chrystusa Błogosławiącego; 3. na tle iluzjonistycznej architektury ołtarzowej nowszy ołtarz klasycyzujący, może z końca XVIII w. lub I poł. XIX w., w nim obrazy: w polu głównym św. Mikołaj Teolog i Cudotwórca XVIII w., z dwoma scenami cudów w tle, przemalowany, z koroną, paliuszem, mankietem, pastorałem i okuciami księgi nakładanymi z blachy srebrnej, w zwieńczeniu Veraikon z tegoż czasu; 4-5. w babińcu przy tęczy, analogiczne, z rzeźbionymi popiersiami Ewangelistów w nastawach oraz gloriami promienistymi z Okiem Opatrzności i główkami puttów w zwieńczeniach; w nich obrazy: w lewym w polu głównym św. Dymitr Męczennik z datą 1745, ze scenami z Żywota i Męczeństwa Świętego w tle oraz Trójcą Św. i aniołem w obłokach, powiększony u dołu, sygn. Nikodem Drokczinskij [Drohiczyński?]; w prawym w polu głównym śś. Piotr i Paweł, Ojcowie Kościoła z Trójcą Św. w obłokach, adorowaną przez główki puttów I poł. XVIII w., powiększony u dołu; 6-7. w babińcu przy ścianach bocznych na tle iluzjonistycznej architektury ołtarzowej, analogiczne, niearchitektoniczne ołtarze z mensami późnobarokowymi oraz konsolkami rokokowymi w predellach: w lewym w polu głównym obraz św. Barbary I poł. XVIII w., z pancerzem, kielichem oraz wieńcem nakładanymi z blachy srebrnej; 8. w kaplicy Chrystusa Ukrzyżowanego regencyjno-rokokowy, zapewne po poł. XVIII w., nieco uszkodzony, wg tradycji pochodzący z kościoła w Sławatyczach; w predelli płaskorzeźbione skały Golgoty, po bokach konsole rokokowe, główki puttów oraz rzeźby aniołów, barokowe o charakterze ludowym; w polu głównym obraz Ukrzyżowania z Marią Magdaleną u stóp krzyża i widokiem Jerozolimy w tle II poł. XVII w. lub I poł. XVIII w., częściowo przemalowany, perizonium i korona cierniowa nakładane z blachy srebrnej; tabernakulum regencyjne z namalowanym na drzwiczkach przedstawieniem Chrystusa Męża Boleści z krzyżem - Drzewem Życia i kielichem; mensa otwarta od frontu, z wnęką na grób Chrystusa. Tabernakulum XVIII w. z dwiema rzeźbami aniołków (w zakrystii). Prospekt organowy barokowy ok. 1700 (pozytyw) przywieziony 1967 z kościoła w Huszczy (pow. bialsko-podlaski). Chrzcielnica ludowa. Krzyż procesyjny późnobarokowy I poł. XVIII w. Obraz Matki Boskiej Leśniańskiej, ludowy. Stacje Drogi Krzyżowej o charakterze XVI w., wykonane zapewne XVII/XVIII w. lub I poł. XVIII w. w oparciu o wzory grafiki niemieckiej: 1. u góry: Chrystus w Ogrójcu - wizja kielicha, w tle sceny Wyjście z Wieczernika i Wybór trzech uczniów na wspólne czuwanie; u dołu: Chrystus pojmany przed Annaszem; 2. u góry: Upadek pod Krzyżem; u dołu: Przybicie do Krzyża. Rzeźba N.P. Marii Niepokalanie Poczętej XVIII w. (z kapliczki przed kościołem), gruntownie przemalowana. Główka putta późnobarokowa, przemalowana (nad drzwiami prezbiterium do zakrystii). Krzyż ołtarzowy rokokowy IV ćw. XVIII w. Monstrancja i kielich eklektyczne ok. poł. XIX w. Lichtarze cynowe: 1-4. dwie pary późnobarokowy ok. poł. XVIII w.; 5-8. dwie pary późniejszych, zapewne I poł. XIX w., z tych jedna o charakterze rokokowym. Skrzynia ścienna na świece, ludowa.

       Cmentarz cerkiewny w kształcie wydłużonego owalu, z okazami starych drzew, otoczony parkanem.

       Na osi cerkwi od frontu dzwonnica, wzniesiona współcześnie z cerkwią (z 1739). Drewniana konstrukcji słupowo-ramowej, częściowo oszalowana. Na planie prostokąta, trzykondygnacjowa. W przyziemiu od frontu i tyłu (wzdłuż dłuższych boków) podcienia na słupach z zastrzałami, podtrzymujących wysunięty okap skośnego gontowego zadaszenia przykrywającego całą drugą kondygnację; trzecia kondygnacja znacznie węższa i wyższa, podzielona gzymsem na dwie strefy; z czterech stron umieszczone piętrowo prostokątne przeźrocza dzwonowe opatrzone okiennicami. Wewnątrz w przyziemiu kwadratowa izba (dawniej kostnica) na osi oraz dwie lokalności po bokach. Daszek namiotowy z cebulastą kopułką zwieńczoną krzyżem, krytą blachą. Na ścianie pn.-wsch. wyryta inskrypcja upamiętniająca okres zamiany cerkwi na prawosławną oraz przekazanie jej katolikom (1874—1915). Wewnątrz fragmenty snycerki późnobarokowej XVIII w., zapewne części ołtarza lub Grobu Chrystusa. Rzeźba św. Piotra późnobarokowa II lub III ćw. XVIII w. z resztkami polichromii (druga analogiczna św. Pawła nie zachowana, niegdyś umieszczone na cokołach przy ołtarzu głównym). Fragmenty kilkunastu lichtarzy barokowych cynowych i drewnianych.

       Z kolei od tyłu na osi cerkwi plebania z 1844, pozbawiona cech stylowych, z nowszymi przybudówkami. Drewniana, konstrukcji zrębowej, nowo oszalowana. Parterowa, pierwotnie siedmioosiowa. Wnętrze dwutraktowe, nieco przekształcone, z sienią na osi. Stropy belkowane ukryte pod nowszymi sufitami. Dach dwuspadowy, niegdyś kryty strzechą, obecnie eternitem.

       Naprzeciwko kościoła, pośrodku rynku, późnobarokowa kapliczka z 1791, wzniesiona na pamiątkę misji bazyliańskiej. Murowana z cegły, otynkowana. Kwadratowa, o zaokrąglonych narożach. Otwarta z czterech stron arkadami filarowymi, z których frontowa ujęta pilastrami toskańskimi; gzyms wieńczący profilowany. Daszek namiotowy łamany, ośmiopołaciowy, o spłaszczonym kopulastym zarysie, kryty blachą, zwieńczony cylindrycznym postumentem z nową rzeźbą N. P. Marii Niepokalanie Poczętej dłuta Tadeusza Szkodzińskiego, rzeźbiarza ludowego z Lisznej (pow. włodawski). Wewnątrz krucyfiks rokokowy 1791, z inskrypcją i datą u dołu krzyża, restaurowany 1894 i 1963, osadzony w nowym postumencie. Druga kapliczka z XIX w. przy drodze z Włodawy do Sławatycz, w złym stanie. Drewniana, konstrukcji słupowej, na nowszej podmurówce cementowej, z trzech stron oszalowana, otwarta od frontu. Kryta daszkiem namiotowym ze sterczyną. Wewnątrz rzeźba św. Józefa z Dzieciątkiem barokowa, o charakterze ludowym, koniec XVIII w., silnie uszkodzona i wielokrotnie przemalowywana.*

       Przy szosie na północ od kościoła rozciąga się cmentarz katolicki z dawną częścią unicką. Pośrodku cmentarza otoczona starymi drzewami drewniana kaplica p.w. św. Anny z 1880 (dawna kaplica prawosławna?).

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska