Horodyszcze

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś na terenie Równiny Parczewskiej, na Polesiu, w pobliżu rzeki Zielawy, 4 km na pd.-zach. od Wisznic. Plan otwarty; ośrodkiem obszerny prostokątny rynek z parami ulic wybiegającymi z naroży, szosą Parczew-Wisznice przebiegającą skośnie w zach. krańcu osady oraz lokalnym traktem do Łyniewa (w kierunku Włodawy) wybiegającym z jej krańca pd.-wsch. Zabudowa na planie szachownicowym, parterowa XIX-XX w., luźna, głównie drewniana, typu wiejskiego. Starsze domy ustawione szczytowo, ze stodołami w drugim rzędzie, często z wjazdami od bocznych uliczek.

      W XVI w. własność kniaziów Połubińskich, m.in. Wasyla starosty mścisławskiego (zm. 1550), a następnie jego syna Iwana oraz wnuczki Maryny Lwownej. Miasto założone między 1558 a 1569 (przywilej lokacyjny wydany przez Zygmunta Augusta, formalnie nie podpisany). Później własność Dembińskich, m.in. Walentego, kanclerza wielkiego koronnego i zapewne od 1612 Koniecpolskich; 1625 przekazane Mikołajowi Firlejowi kasztelanowi wojnickiemu, staroście lubelskiemu, przyszłemu wojewodzie sandomierskiemu. Zapewne jeszcze w XVII w. przechodzi do Mogielnickich, przed 1730-do końca XVIII w. w rękach Potockich, po 1801 przez Jerzego Potockiego starostę tłumackiego sprzedane Michałowi Butlerowi staroście preńskiemu; od 1809 do 1915 w posiadaniu Frankowskich, a następnie do 1945 (do 1944?) Horodyskich. Utrata praw miejskich 1869 (wg. innych źródeł - w 1879). We wsi dwa pomniki ofiar II WŚ.

        Na pd.-zach. od osady przy szosie Parczewskiej dawny zespół pałacowy. Klasycystyczny pałac wzniesiony w latach po 1818 - przed 1828 dla Juliana Frankowskiego, prawdopodobnie zaprojektowany przez A. Corazziego. Wnętrze nieznacznie przekształcone w latach okupacji niemieckiej 1939-45. Po 1945 adaptowany na szkołę rolniczą, do niedawna gruntownie zdewastowany, używany jako mieszkania prywatne i pomieszczenia gospodarcze. W ostatniej dekadzie pałac stał się własnością prywatną i od wielu lat był pieczołowicie odnawiany przez nowego właściciela.

       Pałac zwrócony jest frontem na pn.-wsch. Murowany z cegły, tynkowany. Podpiwniczony w części zach., piętrowy. Na rzucie prostokąta, z wgłębnym portykiem od frontu, półkolistym ryzalitem od tyłu i trójbocznymi ryzalitami, może późniejszymi, w elewacjach bocznych. Układ wnętrza symetryczny, w części środkowej dwu-, w bocznych trzytraktowy. W parterze za portykiem hall o ściętych wewnętrznych narożach i za nim owalny salon. W trakcie środkowym po obu stronach dwa boczne westybule zakończone półkoliście od środka budynku; na osiach skrajnych dwa pomieszczenia sześcioboczne. Dwie klatki schodowe: główna przylegająca do portyku i hallu od pd.-wsch., boczna w westybulu pn.-zach. w trakcie tylnym pokoje w amfiladzie. Piętro o podobnym układzie, z salonem od frontu nad hallem oraz traktem tylnym połączonym w jedną całość otwartymi przejściami (zamurowanymi 1939-45), z owalną salą balową na osi i salonami po bokach. Wnętrza nakryte sufitami o profilowanych gzymsach, z fasetami i rozetami pośrodku, w wielu pomieszczeniach hemisferycznie sklepione nisze na piece. W salonie na parterze sufit podparty czterema czworobocznymi filarami, zapewne późniejszymi; na osiach ścian bocznych prostokątne wnęki ujęte parami kolumn doryckich o kanelurach częściowo zatynkowanych; po bokach ryzalitu ogrodowego dwie symetryczne nisze piecowe. W sali balowej na piętrze analogiczne nisze w ścianie przeciwległej do ryzalitu, między nimi na osi kominek klasycystyczny z okładziną z marmuru carraryjskiego, płaskorzeźbiony, przerobiony: pod parapetem medalion z głową herosa antycznego w profilu; na parapecie uszkodzona rzeźba marmurowa orła (?), pozbawiona głowy; strop lustrzany z rozetą palmetową pośrodku oraz wydatną fasetą z gzymsem kroksztynowym. Prostokątne przejścia w ścianach bocznych łączące salę balową z salonami przylegającymi (obecnie zamurowane) ujęte parami kolumn korynckich; nadproża ozdobione dekoracją stiukową z roletami i palmetami. Na fasetach stropów salonów bocznych resztki polichromii o motywach geometrycznych; przejście z salonu pd.-wsch. do salonu narożnego ujęte parą czworobocznych filarów z popiersiami kariatyd; w nadprożu stiukowy fryz reliefowy z panopliami. Analogiczne fryzy w supraportach otworów wejściowych z westybuli na piętrze do sali balowej.

       Zewnątrz elewacje dłuższe siedmio-, boczne trzyosiowe; kondygnacje oddzielone gzymsem kordonowym, górna zwieńczona belkowaniem z gzymsem kostkowym; parter, z wyjątkiem elewacji frontowej, boniowany. Elewacja frontowa z trójosiowym wgłębnym portykiem pośrodku oraz z jednoosiowymi pozornymi ryzalitami skrajnymi o narożach ujętych pseudorustyką. Portyk o czterech kolumnach jońskich w wielkim porządku, podtrzymujących wraz z półpilastrami, ujmującymi przy ryzalitach środkową część fasady, belkowanie i eklektyczny fronton (przerobiony po 1915, uszkodzony po 1945) z herbem Korczak Horodyskich. Ściana w głębi portyku rozczłonkowana pilastrami, na osi otwór wejściowy zamknięty półkoliście, pomiędzy dwoma analogicznymi oknami; na piętrze balkon z żelazną ażurową balustradą. Półkolisty ryzalit elewacji ogrodowej rozczłonkowany jońskimi półkolumnami w wielkim porządku, na wysokich cokołach. Okna w większości prostokątne z ławami i gzymsami lub zamknięte półkoliście, o profilowanej archiwolcie z kluczem. W ryzalitach bocznych elewacji frontowej półkoliście zamknięte okna piętra ujęte po bokach stiukowymi reliefami geniuszy w locie. Wielki porte-fenetre na piętrze ryzalitu ogrodowego i okna po jego bokach zamknięte półkoliście; okna ujęte w stiukowe wieńce laurowe ze wstęgami, pod nimi maski lwów. Dach czterospadowy, z półkopułą nad ryzalitem ogrodowym, kryty blachą (1953), silnie uszkodzony.

       Zachowany park, będący pozostałościami geometrycznego założenia barokowego z XVIII w., o symetrycznym układzie kwater i częściowo zachowanym starodrzewiu. Park ograniczony kanałem wodnym, obecnie osuszonym niegdyś nawodnionym wodą ze stawów, położonych w jego pd.-wsch. części. Za pałacem na osi szeroka aleja lipowa oraz wzdłuż kanału częściowo zachowane szpalery; na pd.-zach. od pałacu prostokątny płaski nasyp ziemny, zapewne kryjący fundamenty poprzedniego dworu drewnianego lub oficyny. Od frontu pierwotny układ nieczytelny, z wyjątkiem alei dojazdowej na osi pałacu, łączącej się z szosą.

       Na wsch. od parku dawne zabudowania folwarczne współczesne pałacowi, murowane, klasycystyczne, prostokątne, obecnie w daleko posuniętej ruinie, częściowo rozebrane: zachowane resztki czworaka i nikłe pozostałości kuźni podcieniowej.

       Do niedawna w pd.-wsch. krańcu osady znajdowała się dawna cerkiew unicka, która kilkanaście lat temu została  przeniesiona do miejscowości Białka koło Parczewa. Zdecydowałem się jednak zamieścić pełen opis tego zbytku, ponieważ zawiera również informacje o historii miejscowości a być może część wyposażenia dawnej cerkwi znajduje się w obecnym kościele (?).

       Cerkiew Soborna p.w. Św. Trójcy istniała na zamku (patrz poniżej akapit nt. grodzisk), spalona ok. 1550. Parafialna cerkiew unicka p.w. Narodzenia N.P. Marii, którą przeniesiono do Białki,  wzniesiona została na innym miejscu w 1760 z fundacji Potockich. Gruntownie odnowiona po 1811 staraniem Jana Frankowskiego, właściciela miasta. Od ok. 1875 prawosławna, zamieniona ok. 1919 na kościół rzym.-kat. p.w. Serca Jezusowego. Gruntownie restaurowana 1935 z częściowym zatarciem cech stylowych, wtedy też wzniesiona obecna dzwonnica. Odnowiona 1954, wówczas pomalowana olejno. Zwrócona prezbiterium na pd. Drewniana, konstrukcji zrębowej, na nowej podmurówce ceglanej, zewnątrz i wewnątrz oszalowana, wzmocniona lisicami.

       Trójdzielna; złożona ze zbliżonej do kwadratu nawy oraz węższego kwadratowego prezbiterium i analogicznego babińca, jednej z nią wysokości. Po bokach prezbiterium prostokątne niższe przybudówki mieszczące od zach. zakrystię i od wsch. skarbczyk. Przy nawie od zach. nowa weranda pełniąca funkcję letniej kaplicy. Wewnątrz stropy, w nawie wsparty na dwóch parach słupów i zaokrąglony po bokach (zapewne pod szalunkami zaskrzynienia). Belka tęczowa profilowana. W babińcu w przyziemiu kruchta otwarta do nawy trójdzielną spłaszczoną arkadą na dwóch słupach ośmiobocznych na wysokich cokołach, nad nią wyodrębniony chór muzyczny. Z prezbiterium do zakrystii i skarbczyka para portali drewnianych z hierogramami IHS w nadprożach i ażurowymi motywami wici akantu. Okna prostokątne, w nawie i prezbiterium zamknięte kątowo, w babińcu od frontu półkoliście, zapewne przerabiane. Zewnątrz w kruchcie trzy pary drzwi klepkowych, o układzie rombowym, nabijanych ćwiekami. Gzyms wieńczący profilowany. Dachy przerabiane, obniżone, o wspólnej kalenicy: nad babińcem i nawą dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę, zwieńczoną cebulastą kopułką, nad prezbiterium trójpołaciowy; nad zakrystią i skarbczykiem pulpitowe; wszystkie kryte blachą.

       Ołtarz główny nowszy lub gruntownie przerobiony o charakterze późnoklasycystycznym (pocerkiewny?) ze starszymi fragmentami barokowymi, m.in. główkami puttów i ornamentami rokokowymi; w polu głównym nowa replika zaginionego w czasie pierwszej wojny światowej cudownego obrazu Matki Boskiej Horodyskiej (wzmiankowanego 1775 jako "starożytny"), w zwieńczeniu mały krucyfiks rokokowy III ćw. XVIII w.; trzynaście wot XVIII w., m.in. w kształcie dłoni i serc oraz trójkątnych i prostokątnych plakiet, trybowanych i rytych, prymitywnych, m.in. trzy podobne z klęczącą postacią pod drzewem i inicjałami fundatorów: 1. IBP z datą 1746 (na rewersie); 2-3. z tegoż czasu, z inicjałami IES (na rewersie); 4. z 1798 z obramieniem z wici kwiatowej, okiem w słońcu oraz inicjałami fundatora SCP; 5. w kształcie dwóch serc, z inicjałami M.A. Ołtarze boczne z nowszymi obrazami: lewy I ćw. XVIII w. (?) w obramieniu z suchego akantu; prawy I poł. XVII w. przerabiany, z uszami pocz. XVIII w., z obrazkiem Przemienienia Pańskiego w zwieńczeniu; w lewym dwanaście wot XVIII w. - pocz. XIX w., przeważnie prymitywnych m.in. w kształcie plakiet: 1. z 1778 trójkątne ryte, z klęczącą postacią pod Okiem Opatrzności; 2. z 1798, z inicjałami fundatorów I.M.I, oraz I.H.Ł.; 3. z końca XVIII w. ryte, z przedstawieniem Chrystusa Ukrzyżowanego; 4. z XVIII/XIX w., z Okiem Opatrzności, fundacji Cha[r]łampowiczowej; 5. z pocz. XIX w. z inicjałami fundatora F.D., zapewne Dionizego Frankowskiego właściciela Horodyszcza po 1811. W letniej kaplicy w prowizorycznym ołtarzu krucyfiks mal. na desce w typie XVII w. wzmiankowany 1812, wielokrotnie przemalowany. Prospekt organowy (pozytyw) zapewne I poł. XVIII w. Krzyż procesyjny nowy z rzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego XVII/XVIII w. Żyrandol mosiężny XVIII/XIX w. Rzeźby: 1-2. Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Jan Nepomucen, pochodzące z ołtarza głównego, barokowe, prowincjonalne, II poł. XVIII w., wzmiankowane 1812, umieszczone na konsolkach w nawie; 3. Chrystus Zmartwychwstały, barokowa, prowincjonalna, zapewne XVIII w,; 4-5. Chrystus Ukrzyżowany (bez krzyży, na strychu zakrystii) XVIII w. i ludowa z nieistniejącej kapliczki. Na plebanii trzy analogiczne wota II poł. XVIII w., trybowane i ryte, z przedstawieniami cudownego obrazu Matki Boskiej Horodyskiej w obłokach oraz poniżej fundatorów w strojach szlacheckich.

        Obecnie znajduje się tu współczesny, murowany kościół parafialny z lat 1986-90. Kamień węgielny tego kościoła pochodzi z bazyliki św. Piotra w Rzymie i został poświęcony przez Jana Pawła II. Wewnątrz kopia zaginionego w okresie I wojny światowej obrazu Matki Boskiej Horodyskiej, uważanego za cudowny i tablica z 1980 r. poświęcona unitom podlaskim. Obok kościoła lipa na której wg tradycji w 1550 r. ukazała się Matka Boska (otoczone kultem drzewo wygląda jednak na młodsze).

        Nazwa Horodyszcze (z języka staroruskiego) sugeruje istnienie grodziska. Rzeczywiście, we wsi znajdują się prawdopodobnie aż dwa grodziska (wyraźne, nienaturalnie regularne, koliste wniesienia). Jedno  możemy obejrzeć na południowym skraju osady (lokalizacja, pomimo starań, niestety nie potwierdzona). Drugie to tzw. "Góra Zamkowa" lub „Zamczysko", znajdujące się na pd. od przeniesionej cerkwi unickiej, na pd.- wsch. od wsi, nieopodal kanału paszenkowskiego. Jest to otoczony podmokłymi łąkami owalny nasyp, który stanowić może wczesnośredniowieczne grodzisko z XII w.- pocz. XIII w. Na nasypie znajdują się pozostałości XVI-wiecznego założenia obronnego i funkcjonujący w tym miejscu od ok. 1801 cmentarz grzebalny. Pozostałości fortalicji związane są z zamkiem lub raczej dworem obronnym zbudowanym przez księcia Wasyla Połubińskiego, spalonym ok. 1550; odbudowanym (?), wzmiankowanym 1625 w związku z przekazaniem Herodyszcza przez Koniecpolskich Mikołajowi Firlejowi kasztelanowi wojnickiemu. Fortalicja zniszczona zapewne w czasie wojen kozackich lub szwedzkich ok. poł. XVII w.; założona na planie prostokąta, zachowane fundamenty i nieliczne fragmenty murów kamienno-ceglanych, zapewne z XVI w., częściowo pokryte roślinnością.

       Kapliczka z II poł. XIX w. - drewniana konstrukcji słupowej, oszalowana, prostokątna. Daszek trójspadowy, kryty blachą, z silnie nadwieszonym szczycikiem od frontu. Wewnątrz ołtarzyk drewniany o cechach klasycystycznych.*

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska