Jabłoń

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś na Równinie Parczewskiej, siedziba gminy, w pobliżu kanału Wieprz - Krzna. Jest to najdłuższy kanał w Polsce, bo liczący ponad 140 km długości, z wieloma zbiornikami retencyjnymi m.in. w miejscowości Żelizna i Mosty.

        Wieś wchodziła w skład Wlk. Księstwa Litewskiego, pierwsze wzmianki z XV w. (kroniki Długosza, jako "Jabłoczno"), nazwa Jabłoń pojawia się w źródłach w 1503 r. Należała m.in. do Kopciów, Połubińskich, w XVII w. własność Firlejów, od których na początku XVIII w. przechodzi do Józefa hr. Scipio del Campo, marszałka nadwornego litewskiego. Następnie w posiadaniu Potockich, od 1810 przez małżeństwo z najstarszą córką Seweryna Potockiego, Emmą, Piotra Strzyżowskiego (oficera Księstwa Warszawskiego, uczestnika kampanii napoleońskiej i dobrego gospodarza - rozwijał m.in. na szeroką skalę szkółkarstwo drzew i jeszcze w końcu lat siedemdziesiątych XIX w. Aleje Jerozolimskie w Warszawie były obsadzone włoskimi topolami z Jabłonia!). Po 1856 Łubieńskich, od 1884 r., gdy dobra Jabłoń nabywa hrabia August Zamoyski dla swojego syna Tomasza, na kolejne 60 lat (do 1939) związane z rodem Zamojskich. Lata do wybuchu I wojny światowej były latami świetności tej rezydencji.

        29 września 1939 roku oddziały SGO "Polesie" gen. Franciszka Kleeberga stoczyły pod Jabłoniem i Milanowem zwycięską bitwę z wojskami radzieckimi (6 października ostatnia bitwa kampanii wrześniowej pod Kockiem). W bitwie poległo kilkunastu żołnierzy (w tym ppor. Bohdan Mościcki, bratanek prezydenta Mościckiego), ich ciała spoczywają w mogile na cmentarzu parafialnym. W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli we wsi obóz pracy i obóz dla jeńców radzieckich. Mimo panującego terroru rozwijał się ruch oporu. Pod bokiem stacjonującego tu oddziału SS tajną pracę oświatową prowadzili Józef Duda, Bronisław Łukasik oraz znany historyk, prof. Marian Małowist. Z Jabłonią pochodziło wielu członków działającego w rejonie Radzynia Podlaskiego oddziału partyzanckiego AK pod dowództwem mjr. K. Millera. W Jabłoniu urodził się też znany w całym kraju rzeźbiarz, August hr. Zamoyski .

        We wsi okazały pałac wybudowany przez Tomasza Zamoyskiego w latach 1904-05 w stylu angielskiego neogotyku, wg projektu wiedeńskiego architekta F. Felinera (na miejscu poprzedniego, rozebranego klasycystycznego pałacu, wzniesionego po 1812 przez Piotra Strzyżowskiego). Ozdobne wnętrze zostało ogołocone przez kolejnych zdobywców, Niemców i Rosjan, a dewastacji dopełnił pożar w 1968 r. W 1944 ziemie przejęte przez Skarb państwa i Lasy Państwowe, od 1952 pałac użytkowany przez Zespół Szkół Rolniczych. Obecnie (od 1999) prywatny właściciel pieczołowicie przywraca  rezydencji dawną świetność.

        Pałac murowany z cegły, otynkowany. Prostokątny, dwukondygnacyjny, z mieszkalnym poddaszem, podpiwniczony. Wewnątrz hall przez całą przez całą wysokość budynku, z reprezentacyjną klatką schodową. W pomieszczeniach dekoracja stiukowa, ozdobne boazerie, parkiety i stolarka otworów, kominki marmurowe, częściowo zniszczone. Dach dwuspadowy stromy, kryty łupkiem, z ozdobnymi szczytami facjatek i wysokimi kominami. Od wschodu węższa, jednokondygnacyjna przybudówka (przechodząca w wydłużone skrzydło wschodnie, czyt. niżej) mieszcząca dawniej oranżerię (1906).

        Na pd.-wsch. od pałacu murowana oficyna (budynku dla służby) - wniesiona przez T. Zamoyskiego w 1891 jako późnoklasycystyczny, piętrowy dwór (proj. Ksawery de Makowo-Makowski), od początku planowany na rezydencję przejściową w której hrabia zamieszkał z rodziną przed rozebraniem starego pałacu Strzyżowskich i Łubieńskich i wzniesieniem nowego. Pałacyk ten pierwotnie wolnostojący, potem połączony z rezydencją ćwierćkolistą galerią. Do tylnej ściany łącznika dostawiona niewielka kaplica pałacowa.

        Od frontu na osi podjazd, przed którym neogotycka trójosiowa brama wjazdowa, z domkiem odźwiernego z boku (kordegardą), współczesne dworowi (zakończone do 1909). Od tyłu obszerny park krajobrazowy, przecięty obecnie kanałem Wieprz-Krzna, ze starodrzewiem (m.in. drzewa pomnikowe - sosna wejmutka, buk pospolity, trzy lipy drobnolistne)

        W skład zespołu pałacowego wschodziły ponadto mieszkanie koniuszego, bażantarnia (teraz leśniczówka) oraz osada folwarczna. Tuż przed wybuchem I WŚ Tomasz hr. Zamoyski zakończył budowę zespołu folwarcznego w Jabłoniu, składającego się z siedmiu murowanych czworaków (budynek z przeznaczeniem mieszkalnym dla służby, podzielony na cztery odrębne, niewielkie mieszkania z osobnym wejściem), jednego dwojaka, domu administratora i budynków gospodarczych. Czworaki nadal służą jako domy mieszkalne (charakterystyczne domki w stylu neogotyckim rozrzucone po wsi, powiązane stylistycznie z pałacem).

        W 1571 roku Połubińscy wybudowali drewnianą cerkiew, która funkcjonowała aż do 1854. W 1854 Strzyżowski zbudował nową murowaną cerkiew unicką (obecnie nieistniejąca) na miejscu starej, która spłonęła. Dziś na pn. skraju wsi kościół parafialny p.w. św. Tomasza Biskupa z Villanuevy z lat 1909-12, fundacji Tomasza Zamojskiego, murowany, w stylu neogotyku angielskiego. Wewnątrz portret historyzujący Jana Chrzciciela Zamojskiego bpa przemyskiego, zapewne z ok. 1910, z datą 1645. Dwa dywany wschodnie lub kobierce polskie z XVIII-XIX w., jeden z nich przecięty na pół.

        Zachowana drewniana zabudowa wsi, częściowo zapewne z ok. poł. XIX w., m.in. chałupy nr 25, 28, 30 - konstrukcji zrębowej, węgłowane na rybi ogon, bielone, dwutraktowe. Dachy naczółkowe, kryte strzechą. W centrum wsi pomnik 500-lecia Jabłonia.*

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska

W sieci

Jabłoń

- strona gminy Jabłoń