Janów Podlaski

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś o charakterze osady miejskiej na Równinie Łukowskiej, malowniczo położona nad rzeką Czyżówką w pobliżu jej ujścia do Bugu. Jedna z najciekawszych turystycznie miejscowości Pd. Podlasia.

       Położony na pd. brzegu rzeki Krzywuli, lewego dopływu Bugu. Śladem rozplanowania miejskiego szachownicowy układ ulic i duży prostokątny rynek (Pl. Partyzantów), w którego części pn. zadrzewiony skwer, w części pd. wydłużony budynek kramów, w pierzei zach. zespół kościoła p.w. Trójcy Św. i dawnych gmachów seminaryjnych, na zamknięciu niewielkiego placyku otwierającego się na wsch. narożnik rynku kościół św. Jana Chrzciciela. W pn.-zach. części osady zespół zamkowo-parkowy, w odległości ok. 1 km na pn.-wsch. stadnina koni na Wygodzie. Budowle niezachowane: 1. ratusz, 2. klasztor dominikanów z kaplicą, 3. cerkiew p.w. śś. Kośmy i Damiana, fundowana 1500, od 1596 unicka, 1793 nowa wzniesiona na nowym miejscu z fundacji bpa Adama Naruszewicza, drewniana, rozebrana 1867; 4. murowana synagoga z łaźnią i szpitalem kahalnym. Na pd. od Janowa jest też sztuczny zbiornik na rzece Krzywula, dobre miejsce do wędkowania.

       

Janowski spis treści:

  1. Historia miasta

  2. Zespół pałacowy

  3. Zabytki sakralne
           Kościół p.w. św. Trójcy
          
    Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela

  1. Na rynku i w okolicach

           Architektura miejska

           Janowski cmentarz i inne

  2. Stadnina Konia Arabskiego

Historia miasta

      Początki Janowa sięgają XV w., kiedy to w 1423 roku biskup łucki Jędrzej Spławski otrzymuje z rąk w. ks. lit. Witolda wieś Porchowo - dzisiejszy Janów (Parchowo, Parchów, Parczowo?). 1428 ufundowany drewniany kościół p.w. Św. Trójcy i erygowana parafia.1465, po zniszczeniu Łucka przez Tatarów, bp Jan Łosowicz (1463-67) przeniósł tu siedzibę biskupią, w tymże roku przywilej lokacyjny  króla Kazimierza Jagiellończyka - lokacja na prawie chełmińskim i zmiana nazwy na Janów (od imienia biskupa Łosowicza), zwany Biskupim (obecna nazwa Janów Podlaski przyjęła się dopiero w XIX w.). Rezydencją biskupów łuckich pozostawał Janów aż do końca XVIII w., do śmierci w 1796 biskupa Adama Naruszewicza (a od 1589 był również stolicą dekanatu, obejmującego całość obszaru Pd. Podlasia); swym gospodarzom Janów zawdzięczał m.in. zamek i kolegiatę. Ok. 1465 bp Łosowicz wystawił murowany kościół p.w. św. Jana Chrzciciela, do którego przeniesiona parafia. II poł XV w. rozbudowa dworu-rezydencji biskupiej. W 1469 powstaje adwokacja (sąd). W końcu XV w. miasto o wykształconym układzie przestrzennym, z dużym rynkiem w centrum i układem kilku ulic, posiadało dwa kościoły, drewnianą cerkiew śś. Kośmy i Damiana oraz synagogę; było nie tylko ważnym miastem duchownym ale i centrum znacznych dóbr ziemskich W okresie od XV do XVII w. otrzymało szereg przywilejów, które spowodowały jego szybki rozwój.

       1503 przywilej królewski potwierdzający prawa miejskie na prawie magdeburskim. Z inicjatywy ówczesnego bpa Wojciecha Radziwiłła (1502-7) rozpoczęcie budowy drewnianego zamku na Wygodzie, zapewne na terenie obecnej stadniny koni, a także przytułku przy kościele św. Jana Chrzciciela. Za rządów bpa Pawła Algimunta Holszańskiego (1507-36) dokończono prace przy budowie zamku, odbudowano spalony kościół św. Trójcy, wzniesiono kaplicę p.w. Matki Boskiej przy kościele par. Św. Jana oraz zapewne wybudowano kościół zamkowy p.w. św. Stanisława Bpa. W 1551 przez Janów przejeżdżał król polski Zygmunt August. XVI-XVII w. miejsce 10 synodów diecezjalnych. XVI w. główna z czterech rezydencji biskupów łuckich, wówczas największy rozkwit miasta. Położone na zbiegu trzech traktów: brzeskiego, warszawskiego i międzyrzeckiego, 1570 liczyło ok. 5000 mieszkańców, miało 500 domów, ratusz, jatki, kramy i wagę miejską. 1570-75 kilka pożarów, po których odbudowa miasta, za bpa Bernarda Maciejowskiego (1588-1600) restauracja zamku i budowa seminarium diecezjalnego.

       1602 bp Stanisław Gomoliński (1600-4) osadził dominikanów przy kościele św. Jana Chrzciciela, wzniósł zespół klasztorny, przenosząc parafię do kościoła Św. Trójcy. Pomimo wielkiego pożaru 1620 dalszy rozwój miasta. W czasie wojny 1655-57 oraz najazdu moskiewskiego 1660 miasto i zamek zniszczone, liczba mieszkańców, spadła do 1500 osób, zapewne wówczas zniszczenie kościoła Św. Trójcy i przerwanie działalności seminarium (wg innych źródeł -  najazd szwedzki na Janów, splądrowanie i spalenie dużej części miasta w tym zamku biskupów łuckich i istniejących kościołów w 1656). Stopniowa odbudowa, głównie za bpa Mikołaja Prażmowskiego (1659-66), który w 1662 erygował parafię p.w. św. Stanisława Biskupa, zapewne przy kościele zamkowym. 1684 reaktywowano seminarium pozostające 1689-1782 pod zarządem ks. komunistów (bartoszków). II poł. XVII w. na nowym miejscu bliżej miasta zbudowany nowy zamek. Bp Aleksander Wyhowski (1703-14) ufundował 1714 murowany kościół kolegiacki p.w. Trójcy Św., ukończony za bpa Franciszka Antoniego Kobielskiego (1739-55). 1745 wzniesiony nowy budynek seminarium. Za bpa Antoniego Erazma Wołłowicza (1755-69) uporządkowanie rynku, na którym wzniesiono 15 nowych kramów, przeprowadzona renowacja zespołu kolegiackiego i wzniesiony szereg budynków w folwarku janowskim. Po poł. XVIII w. na miejscu drewnianej synagogi wzniesiona nowa murowana. 1770 rozbudowa seminarium. W poł. XVIII w. zamek popadł w ruinę, 1770-80 budowa murowanych skrzydeł. W końcu XVIII w. miasto posiadało 180 domów i ok. 1500 mieszkańców. Po I rozbiorze Polski w 1772 Janów znajduje się w zaborze rosyjskim. W 1790 zostaje biskupem łuckim i osiada w Janowie Adam Naruszewicz (umiera w 1796 a trumna z jego  zwłokami znajduje się w podziemiach kościoła p.w Św. Trójcy). W 1794 po klęsce pod Terespolem przez miasto przeszły wojsk korpusu gen. Sierakowskiego.

       W 1816 następuje  zmiana nazwy miejscowości na Janów Podlaski. Po rozbiorach - bullą Piusa VII "Ex imposita Nobis" z 30 VI 1818 - powstaje diecezja podlaska z siedzibą w Janowie Podlaskim, której biskupi próbowali przeciwstawiać się rusyfikacyjnej polityce władz rosyjskich (diecezja skasowana w 1867). 1857 wg proj. arch. Jakuba Muszyńskiego regulacja i uporządkowanie rynku wraz z przylegającymi ulicami.  1870 urządzenie skweru na placu przed kościołem św. Trójcy. 1878 rozebranie starych kramów na rynku i wzniesienie nowych. W trakcie powstania styczniowego - zacięte walki z wojskami rosyjskimi. Za udział mieszkańców w powstaniu Janów w 1867 utracił prawa miejskie (wg innych źródeł - "po 1867" lub w 1869), jednak w latach 1869-1932 był siedzibą władz powiatu konstantynowskiego. W II poł. XIX w. - miejsce pierwszych próbnych lotów malarza i entuzjasty lotnictwa Czesława Tańskiego. W 1890 powstaje fabryka kafli "Korsak i S-ka". W "czasach carskich" Janów liczył 6,5 tys. mieszkańców, zaś w roku 1939 -  tylko 4,4 tys.

       W 1918 przywrócono diecezję podlaską, jednak jej stolicę przeniesiono w 1924 do Siedlec (przez papieża Piusa XI, bullą "Pro recto et utili" z 25 stycznia 1924). Rok 1915 to odzyskanie praw miejskich (potwierdzone w 1920?; wg innych źródeł - przywrócenie praw miejskich w 1918). W okresie I WŚ - walki POW z Niemcami. W 1919 Janów zostaje siedzibą powiatu konstantynowskiego. W dniach 9-11 czerwca 1919 miała miejsce wizyta nuncjusza apostolskiego Achillesa Rattiego, późniejszego papieża Piusa XI (odprawienie przez niego w mszy w Katedrze oraz udzielenie bierzmowania). W 1932 zlikwidowano powiat konstantynowski a w 1939 nastąpiła utrata (po 421 latach) praw miejskich (wg innych źródeł - w 1945). W II WŚ śmierć poniosło 2165 mieszkańców Janowa; w 1944 wkroczyły tu oddziały 47 i 70 Armii Radzieckiej. Rok 1945 to powstanie Gimnazjum Ogólnokształcące i początki Szkoły Zawodowej.

 

Biskupi w Janowie
 

        W latach 1790-96 w Janowie mieszkał, pisał, zmarł i został pochowany poeta, tłumacz i wielki historyk epoki oświecenia - biskup łucki Adam Naruszewicz.

Zespół pałacowy

       Zamek - rezydencję biskupów łuckich, wzniesioną w XV w. (1465-88?) i usytuowaną na pn.-wsch. od ówczesnej wsi, zniszczyli 1657 Szwedzi. Odbudowano ją na nowym (obecnym) miejscu, na pn.-zach. obrzeżach miasta. Zamek wniesiono na sztucznie usypanej platformie z czterema bastionami, otoczonej szeroką fosą zasilaną z odnogi rzeczki Krzywuli; był drewniany, częściowo murowany, w formie czworoboku z ośmiobocznymi basztami na narożach i szyją dochodzącą do mostu nad fosą, poza którą znajdowały się zabudowania folwarczne oraz ogrody warzywne i owocowe. 1740 w związku z postępującą dewastacją rozebrano część drewnianych zabudowań. 1770-80 za bpa Feliksa Pawła Turskiego odbudowa poprzez wzniesienie nowych, zachowanych do dziś murowanych skrzydeł bocznych - ale... bez stawiania głównego korpusu (a więc "skrzydła" miały w istocie postać dwóch wolnostojących pawilonów); powstaje także oranżeria, budynek ogrodniczy i park (wg niektórych źródeł). Za bpa Adama Naruszewicza (1790-96) remont i budowa pawilonu ogrodowego, tzw. groty. 1817-1918 siedziba zarządu stadniny, wówczas stopniowa dewastacja zabudowań i parku. 1919 przekazany władzom diecezji, które oddały go Zgromadzeniu Córek Najświętszego Serca Marii; wówczas remont budynków i uporządkowanie ogrodu, wzniesienie zabudowań gospodarczych (stajnia, obora, chlewnia i kuźnia). 1939 teren zamku zdewastowany, budynek użytkowany jako niemiecki lazaret. 1950 ponownie przekazany stadninie. Skrzydło zach. wykorzystywane częściowo nadal jako mieszkanie sióstr oraz częściowo strażnica WOP, wsch. jako magazyn i budynek mieszkalny. 1975 rozpoczęto remont, następnie zaniechany. Skrzydło wsch. w ruinie, zach. do 2004 użytkowane jako budynek mieszkalny, 2005 zwrócone Kościołowi.

       Zachowane do dziś pozostałości zespołu pałacowego usytuowane są w pn.-zach. części Janowa. Centrum zespołu stanowi niewielkie, otoczone dobrze zachowaną fosą wzniesienie (nad fosą od pn., na osi, murowany most na arkadach). Wewnątrz ograniczonego fosą obszaru dwa analogiczne skrzydła z lat 1770-80, ustawione równolegle do siebie po dwóch stronach dziedzińca (na osi pn.-pd.). Murowane z cegły, otynkowane. Na planie wydłużonego prostokąta. Piętnastoosiowe, o siedmioosiowych, parterowych częściach środkowych i dwukondygnacyjnych, czteroosiowych częściach skrajnych, podpiwniczone. Wnętrza dwutraktowe, przekształcone, zdewastowane. Elewacje na narożach opilastrowane, dzielone lizenami, pomiędzy którymi odcinkowo zamknięte płytkie wnęki. Okna zamknięte łukiem odcinkowym. Dachy na części parterowej dwuspadowe, na piętrowych czterospadowe, kryte blachą. Pośrodku dziedzińca figura Immaculaty, 1927.

       Wokół wzniesienia (a głównie na pd. od niego), poza fosą, rozległy park na miejscu ogrodu włoskiego, ogrodów użytkowych i zwierzyńca z II poł. XVII w. Zaniedbany, o zatartym planie, częściowo wycięty w czasie II wojny światowej i w okresie powojennym. Nieliczne okazy starodrzewia, wśród nich pomnikowe lipy drobnolistne i monumentalna aleja lipowo-grabowa odchodząca prostopadle na osi skrzydła wsch., rozdzielająca niegdyś kwatery ogrodu włoskiego. Na zamknięciu tej alei (a więc po wschodniej stronie wzniesienia) pawilon ogrodowy, tzw. grota Naruszewicza, charakterystyczny dla XVIII-wiecznych ogrodów obiekt małej architektury, będący zapewne „świątynią dumania" biskupa-poety. Wzniesiona ok. 1790 lub 1796 (wg innych źródeł - 1790-92), odnowiona 1926-27; z kamienia polnego, kolista, nakryta betonową kopułą, z dwoma pasami muru krzyżującymi się na zewnątrz. W ścianach trzy okrągłe okienka i otwór wejściowy zamknięty łukiem odcinkowym, nad którym żeliwne inicjały AN, krzyż i pastorał oraz daty 1796 i 1926. Otoczona nowym żelaznym ogrodzeniem na rzucie regularnego wieloboku, na podmurówce.

       Od pn., przed wzniesieniem, rozległy teren dawnej części folwarcznej, na którym zachowane nieliczne murowane zbudowania gospodarcze - zabytkowe, z pocz. XX w.? (trzy budynki - dwa duże przy majdanie, jeden mniejszy przy drodze od strony zespołu katedralnego). Na osi drogi dojazdowej, przed częścią folwarczną (przy drodze na Konstantynów) brama wjazdowa. Murowana z cegły, otynkowana, boniowana. Złożona z dwóch par czworobocznych słupów połączonych murkami parawanowymi, zwieńczonych gzymsami i murowanymi daszkami; wrota nowe.

 


Zabytki sakralne

Kościół p.w. św. Trójcy

       O dawnej świetności Janowa świadczą zachowane budowle zabytkowe. Przede wszystkim - znajdujący się przy zach. pierzei rynku zespół pokatedralny, w skład którego wschodzą: kościół p.w. św. Trójcy, dzwonnica, dwa budynki dawnego seminarium oraz położona nieopodal plebania. Sam zespół na dużej zbliżonej do prostokąta parceli, z kościołem usytuowanym centralnie pomiędzy gmachami d. seminarium i wolnostojącą dzwonnicą, połączoną galeryjką z narożem gmachu pn. Od pn. duży prostokątny d. ogród, ob. zaplecze gospodarcze szkoły, otoczony murem z wnękami zamkniętymi łukiem odcinkowym, w narożniku pd.-zach. brama wjazdowa (ogrodzenie z przełomu XVIII-XIX w.) Od frontu między kościołem i budynkami trójosiowe murowane bramy, z żelaznymi kratami.

      Centrum zespołu stanowi barokowy kościół parafialny p. w. Trójcy Św. z lat 1714-1735. Pierwotny drewniany fundowany (wraz z założeniem parafii?)1428 przez w. ks. lit. Witolda (wówczas jeszcze we wsi Porchów), spłonął kilka lat później. Nowy wzniesiony 1522 z fundacji bpa Pawła Holszańskiego jako parafialny, potem filialny, od 1602 ponownie parafialny. Obecny wzniesiony 1714-35 wg proj. Carlo Ceroniego. Budowę rozpoczyna biskup łucki Aleksander Wyhowski, kończy i konsekruje 30 listopada 1735 roku biskup Stefan Rupniewski (wówczas też przywrócenie działalności seminarium). 1745 zbudowana wolnostojąca dzwonnica. 1746 podniesiony do rangi kolegiaty, w 1818 podniesiony do rangi katedry, którą pozostawał do 1867, kiedy to katedra została zdegradowana do rangi kościoła parafialnego. W 1918 ponownie podniesiona do rangi katedry (wraz z odtworzeniem diecezji podlaskiej) a w 1924 - po raz kolejny zdegradowany, do rangi kolegiaty (wraz z przeniesieniem siedziby diecezji do Siedlec). W 1858 podarowanie przez papieża Piusa IX relikwii św. Wiktora, męczennika z III w. W 1859 sprowadzenie przez bpa Beniamina Szymańskiego tychże relikwii z Rzymu; w związku z czym  w tym samym roku kościół gruntownie odnowiony i ozdobiony, również z inicjatywy bpa Szymańskiego. Remontowany: po 1919 (m.in. rekonstrukcja hełmu wieży pn.), 1966 i 1993.

       Skierowany frontem na wsch. Murowany z cegły, otynkowany. Trójnawowy, bazylikowy. Na planie prostokąta, o trójprzęsłowym korpusie z kwadratowymi wieżami od wsch. i dwuprzęsłowym prezbiterium wysokości i szerokości nawy głównej, ujętym kaplicami na zakończeniu naw bocznych i wąskimi dwuprzęsłowymi zakrystiami, z kwadratowym przedsionkiem przy zakrystii pn. Pod prezbiterium krypta sklepiona kolebką z lunetami. Wewnątrz nawy boczne otwarte do głównej półkolistymi arkadami na czworobocznych filarach, z pilastrami toskańskimi na narożach. W ścianach naw bocznych płytkie arkadowe wnęki. Nawa główna i prezbiterium dzielone zdwojonymi pilastrami toskańskimi, dźwigającymi obiegające szerokie belkowanie, drobno profilowane, lekko wyłamane. Prezbiterium wydzielone pogrubionym gurtem na wysuniętych filarach tęczowych. Sklepienia kolebkowe z lunetami, na zdwojonych gurtach, w nawach bocznych kolebkowo-krzyżowe. Chór muzyczny murowany, trójdzielny, na rzucie falistym, wsparty na trzech filarowych arkadach, rozczłonkowany kanelowanymi pilastrami, parapet pełny, ogzymsowany. Okna: w nawie głównej i prezbiterium zamknięte łukiem odcinkowym, w uszakowych obramieniach, w nawach bocznych półkoliste, w zakrystiach prostokątne. W pd. ścianie prezbiterium na osi drzwi do zakrystii, nad którymi drewniana loża, zapewne 1859, w formie trójbocznego wykusza z h. Ślepowron bpa Beniamina Szymańskiego, dostępna z zakrystii drewnianą galeryjką, neogotycką, z maswerkowym lambrekinem i kręconymi schodkami z tralkową balustradą. W prezbiterium posadzka z kamiennych tafli, lekko wyniesiona, w korpusie dębowy parkiet, ok. 1790-96. Fasada w części środkowej dwukondygnacyjna, trójosiowa, zwieńczona trójkątnym szczytem, z niewielkimi spływami nad częściami bocznymi, z dwiema trójkondygnacyjnymi kwadratowymi w planie wieżami, wysuniętymi poza narys korpusu i przed lico fasady. Rozczłonowana ustawionymi na wysokim cokole parami pilastrów w wielkim porządku toskańskim, z wyłamanym belkowaniem. Na osi wejście z półkolistym naczółkiem, nad nim dekoracyjna płycina o wykroju zbliżonym do czworoliścia, powyżej duże okno w obramieniu uszakowym, z odcinkowym naczółkiem. W szczycie okulus, nad którym zamknięta odcinkowo płycina z krzyżem w tynku. Naroża wież opięte zdwojonymi pilastrami toskańskimi, kondygnacje wydzielone profilowanymi i wyłamanymi gzymsami, w dolnej okna prostokątne, w drugiej zamknięte półkoliście, w trzeciej ślepe okulusy. Elewacje boczne i tylna zwieńczone wydatnym profilowanym gzymsem, dzielone zdwojonymi pilastrami toskańskimi, zach. elewacja prezbiterium z trójkątnym szczytem. Okna w nawie głównej i prezbiterium w prymitywnych uszakowatych obramieniach. Dachy na nawie głównej i kruchcie dwuspadowe, nad nawami bocznymi pulpitowe, kryte blachą, nad szczytem fasady żelazny krzyż na obitym blachą gruszkowatym postumencie, po bokach takież sterczyny w kształcie obelisków. Hełmy wież dwuczęściowe, w dolnej partii z prześwitami i narożnymi wolutami, w górnej dzwonowate, zwieńczone sterczynami z krzyżem na kuli. Drzwi w przedsionku do zakrystii pn. o rombowym układzie klepek, nabijane ćwiekami, XVIII w. Witraż w oknie na zamknięciu prezbiterium, neogotycki, 1860, fund. i mal. Natalia Anna z Bispingów Kicka, restaurowany 1993, w środku w ostrołukowej arkadzie Chrystus Zmartwychwstały, po bokach w romboidalnych panneaux: Immaculata, św. Jozafat, św. Kunegunda oraz śś. Wiktor, Stanisław Kostka i Kazimierz, dołem pole z inskrypcją fundacyjną oraz kartusze z h. Gozdawa Kickich i własnym Bispingów.

       Wyposażenie barokowe. Ołtarz główny, późnobarokowy z elementami regencji, ok. 1730, z fundacji bpa Stefana Rupniewskiego (drewniany?); trójosiowy, jednokondygnacyjny ze zwieńczeniem, na wysokim cokole z płycinami z dekoracją z motywem taśmy, z parami kolumn kompozytowych o trzonach z tłoczoną spiralną wicia z gałęzi dębowych i wiązkami pilastrów o trzonach z płycinami z ornamentem taśmowym, ujęty w ażurowe uszy z akantu z motywem rocaille. Nad wysuniętą środkową parą kolumn odcinki naczółków, w zwieńczeniu nadwieszony przerwany naczółek o łuku odcinkowym, z dekoracją rzeźbiarską: w dolnej części girlandy róż i kartusz z napisem „Gloria Tibi Trinitas", powyżej Oko Opatrzności na tle obłoków, na gzymsach figury siedzących aniołów z wiązkami liści palmowych i kwiatów oraz płomieniste wazy. Z rzeźbami śś. Piotra i Pawła oraz dwóch świętych biskupów, zapewne Stanisława i Wojciecha; w polu głównym obraz Trójcy Św., 1851, sygn. J. Czarnowski; tabernakulum rokokowe, przerobione 1967, z tronem eucharystycznym ujętym parami kolumienek korynckich; w antependium obraz Ostatnia Wieczerza wg Leonardo da Vinci, 1898, mal. Janina Betley.

       Ołtarze boczne: 1-2. w kaplicach na zakończeniu naw bocznych, późnobarokowe, ok. 1730, z fundacji bpa Stefana Rupniewskiego, jednokondygnacyjne ze zwieńczeniem, z wysuniętą parą kolumn kompozytowych o trzonach z tłoczoną wicią winnej latorośli, nakrytych odcinkami naczółków, na których rzeźby siedzących aniołów; - lewy z rzeźbami Aarona i Zachariasza oraz Boga Ojca w zwieńczeniu i obrazem Ukrzyżowanie, IV ćw. XVII w.; tabernakulum, III ćw. XIX w., w formie rozbudowanego tempietta, ujęte wysuniętymi filarami i parami kolumn kompozytowych, z obrotowym tronem eucharystycznym, zwieńczone spłaszczoną kopułą - prawy, z rzeźbami dwóch nierozpoznanych personifikacji i obrazami: w polu głównym Matka Boska Częstochowska, XX w., mal. na blasze, w zwieńczeniu św. Józef z Dzieciątkiem, po poł. XIX w., w manierze S. Czechowicza; na osi belkowania w snycerskim obramieniu kartuszowy relikwiarz, regencyjny, 1743, z blachy posrebrzanej, z trybowanym paludamentem, w którym otoczona glorią z obłoków przeszklona puszka z dębową figurką Matki Boskiej z Dzieciątkiem, kopią gotyckiej figurki z kościoła jezuitów we Foy w Walonii (Belgia), wg inskrypcji dar posła cesarskiego Christopha Leopolda Schaffgotscha dla króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, po śmierci króla 1674 przekazana bractwu studenckiemu kolegium jezuitów w Drohiczynie; w sukience z rypsu, naszywanej perłami, małymi rozetkami i fragmentami złotej kameryzowanej i emaliowanej biżuterii manierystycznej, XVI/XVII w.; - w nawach bocznych: 3-4. późnobarokowe, ok. 1730, z fundacji bpa Stefana Rupniewskiego, z parami kolumn kompozytowych wysuniętych przed zdwojone pilastry, podtrzymujących wyłamujące się belkowanie i przerwany odcinkowy naczółek z siedzącymi rzeźbami aniołów i wazami, w którym w glorii z obłoków i główek puttów tonda z obrazami; lewy z rzeźbami śś. biskupów i obrazami ok. 1857: śś. Szymon i Juda Tadeusz, oraz św. Antoni Padewski (tondo); - prawy z rzeźbami aniołów i obrazami po 1857: św. Wiktor, mal. Józef Buchbinder (?), oraz Modlący się młodzieniec (tondo); na mensie skrzynkowy relikwiarz z czaszką św. Wiktora, neorenesansowy, przed 1859, wyk. w Rzymie z fundacji Aleksandry Augustowej Potockiej, z drewna złoconego, rzeźbiony, z kolistymi okienkami; - cztery rokokowe, przed 1755, z fundacji bpa Franciszka Kobielskiego, z parami kanelowanych pilastrów toskańskich, ażurowymi spływami rocaillowymi z rzeźbami puttów i promienistą glorią z obłoków z główkami puttów, po której bokach ażurowe rocaillowe kartusze: 5-6. w II. przęśle: w lewym, w glorii gołębica Ducha Św., w polu głównym obraz św. Jan Nepomucen, barokowy, ok. 1765, mal. zapewne Szymon Czechowicz, z kościoła jezuitów w Połocku, pozyskany 1856 przez bpa Beniamina Szymańskiego; - w prawym w glorii Oko Opatrzności, obraz śś. Piotr i Paweł, klasycystyczny ok. poł. XIX w.; 7-8. w III. przęśle: lewy z Sercem Gorejącym w glorii i obrazem św. Erazma ok. poł. XVIII w., zapewne szkoła Szymona Czechowicza; - prawy z kielichem na księdze i obrazem św. Barbara, ok. poł. XVIII w., szkoła Szymona Czechowicza; 9. na drugim lewym filarze płaska nastawa, IV ćw. XIX w., z obrazem Miłosierdzie Boże, 1947, sygn. Augustyn Jędrzejczyk. Ambona neoregencyjna, ok. 1859, kosz sześcioboczny, z puklowanym wałkiem u podstawy i podwieszoną lejkowatą konsolą z girlandami z róż, zakończoną szyszką, na parapecie prostokątne płyciny z ornamentem akantowo-cęgowym, baldachim z lambrekinem, zwieńczony rzeźbą Chrystusa Zmartwychwstałego na cęgowo-wolutowym postumencie. Organy, poł. XVIII w., prospekt późnobarokowy, o dwóch wielobocznych wieżach na konsolach z kabłąków i niskim, wysuniętym dwubocznie ryzalicie na osi, uszy i kotary pól piszczałkowych z wici z suchego akantu, nad wieżami i ryzalitem wazy płomieniste, pomiędzy wieżami kartusz pod kapeluszem biskupim z h. Poraj bpa Antoniego Kobielskiego, na szczycie wież rzeźby stojących aniołów, pierwotnie dmących w trąby, instrument 1961, firmy Fryderyk Schwarz z Kartuz. Chrzcielnica, barokowo-klasycystyczna, III ćw. XVIII w., w kształcie kuli unoszonej przez trzy putta; dno puklowanej czaszy ujęte akantową rozetą z szyszką, wokół krawędzi girlandy kwiatowe przewlekane przez gałki, na nakrywie girlandy z chust przewlekanych przez muszle; nakrywa unoszona sznurem na bloczku, na nim Gołębica Ducha Św., zapiecek IV ćw. XIX w., analogiczny jak ołtarz Miłosierdzia Bożego. Dwie kropielnice, barokowe, XVIII w., o drewnianym tralkowym trzonie i miedzianej czaszy. Stalle, neobarokowe, zapewne 1859, trzyrzędowe, sześcioosiowe, baldachim z wazami płomienistymi na skrajach, zwieńczony ażurowym akantowym grzebieniem, na osi którego kartusz z h. biskupim Beniamina Szymańskiego. Trony biskupie: 1. rokokowy, przed 1770, z lekko wybrzuszonym przedpiersiem, wysokim zapieckiem i kopulastym baldachimem na wolutowych konsolach, na którym kartusz z h. Bogoria bpa Antoniego Erazma Wołłowicza pod kapeluszem biskupim z podwieszoną wstęgą z orderem Orła Białego, na szczycie stojące putto trzymające infułę; 2. z przedpiersiem neobarokowym XIX w. i rokokowym fotelem z dwoma taboretami, II poł. XVIII w. (trzy pozostałe w zakrystii). Konfesjonały: 1-2. eklektyczne, IV ćw. XIX w.; 3-4. o formach zmodernizowanego neoklasycyzmu, I tercja XX w.

       Wyposażenie zakrystii pd.: 1. kredencja późnobarokowa, zapewne 1744, trójdzielna, część środkowa zwieńczona krucyfiksem z datą 1744; 2-3. szafy ścienne, I poł. XVIII w.: dwudrzwiowa z trójbocznie wyłamanym gzymsem oraz dwukondygnacyjna o czterech parach drzwi kwadratowych, jednoskrzydłowych; 4. skrzynia-ława, I poł. XVIII w., na spłaszczonych kulach, od frontu ozdobiona trzema wydłużonymi, prostokątnymi płycinami o profilowanych listwach, wieko dwudrzwiczkowe, zamki z wycinanymi szyldzikami; 5. lawaterz klasycystyczny, I poł. XIX w., mosiężny, gładki, z zawieszoną powyżej konsolą neorokokową, po poł. XIX w. Para feretronów, neoregencyjnych, III ćw. XIX w., analogicznych, o tarczach ujętych wklęsło-wypukłymi wolutowymi spływami, zwieńczonych paludamentami, z wazonami po bokach, z motywami akantu, różyczek, kampanuli i kratki, z owalnymi obrazami I poł. XIX w.: 1. Matka Boska Bolesna i św. Barbara; 2. Ecce Homo i św. Franciszek z Asyżu. Krucyfiksy: 1. procesyjny, ok. poł. XIX w., plater, sygn. W[incenty] Krüger w Warszawie, pasyjka z brązu; 2. pogrzebowy, XIX w. Żyrandole brązowe z kryształami: 1-3. duży i dwa małe, późnoklasycystyczne, o motywach palmetowych, ok. poł. XIX w. lub II poł. XIX w.; 4. eklektyczny, II poł. XIX w., z ramionami o motywach rocaille.

       Obrazy: 1. Trójca Św., barokowy, ok. poł. XVIII w., zapewne z ołtarza głównego; 2-13. cykl Męczeństwa Apostołów, lata 70-80-te XVIII w., ośmioboczne, mal. en grisaille; 14. Zmartwychwstanie, koniec XVIII w.; 15. Chrystus w cierniowej koronie, koniec XVIII w.; 16. Chrystus niosący krzyż, I poł. XIX w.; z ok. poł. XIX w.: 17. anioł ze świecą i trybularzem, 18. Chrzest Chrystusa w Jordanie, 19. św. Roch, XIX w., zniszczony, z kaplicy cmentarnej. Rzeźby: 1. Grupa Ukrzyżowania, I ćw. XVIII w., terakota polichromowana, krzyż wtórny, drewniany, z reliefowymi Arma Christi, ok. poł. XIX w.; 2-8. zespół rzeźb zapewne z dawnej ambony, rokokowe, III ćw. XVIII w., na balustradzie chóru: Chrystus, czterej Ewangeliści i dwa putta; 9. krucyfiks rokokowy, II poł. XVIII w.; 10-24. stacje Drogi Krzyżowej, eklektyczne, XIX/XX w., gipsowe, warszawskiej firmy Józef Szpetkowski. Pomnik bpa Adama Naruszewicza, posąg z białego marmuru carraryjskiego, sygn. T(omasz) O(skar) SOSNOWSKI INV(enit) ET SCUL(psit); zamówiona przez bpa B. Szymańskiego, wykonana w Rzymie w 1860 (lub 1861) przez Oskara Sosnowskiego, sprowadzona do Warszawy kosztem Aleksandra Przeździeckiego, w związku z wybuchem powstania styczniowego do 1884 przechowywana w magazynie, następnie do 1946 w kościele śś. Piotra i Pawła na Koszykach w Warszawie, 1944 nieznacznie uszkodzona, od 1946 w kurii biskupiej w Siedlcach, skąd przekazana kolegiacie janowskiej przez bpa Jana Mazura w 1966 (wg innych źródeł - w 1970); w szatach biskupich, siedzący w fotelu, z otwartą księgą i piórem (ułamanym) w dłoniach, po bokach, pod fotelem księgi jego autorstwa. Epitafia: 1. bpa Franciszka Antoniego Kobielskiego (zm. 1755), barokowe, z czarnego marmuru, z fragmentami z różowego i białego marmuru, z wybrzuszonym, puklowanym cokołem, wspartym na konsoli z motywami muszli i wolut akantowych, na którym wolutowy kartusz z h. Poraj pod insygniami biskupimi, pole główne z inskrypcją majuskułową na drapowanej kotarze, zwieńczone półkoliście wygiętym gzymsem obejmującym kolisty portret mal. na blasze, w zwieńczeniu czaszka z piszczelami na poduszce i dwa płonące serca; 2. Stanisława Witolda Alexandrowicza (zm. 1888) i jego żony Wandy z Jezierskich, z czarnego marmuru, prostokątne, z reliefowym kartuszem z h. Alexandrowicz. Tablice pamiątkowe: 1. Franciszka Ignacego (Lewińskiego), sufragana podlaskiego, 1825, z czarnego marmuru, w piaskowcowej ramie, prostokątna; 2. upamiętniająca wizytę nuncjusza apostolskiego, późniejszego papieża Piusa XI w 1919, wyk. 1923, z białego marmuru. W krypcie trumny ze szczątkami bpów podlaskich: 1. Antoniego Erazma Wołłowicza (zm. 1770), z blachy miedzianej, na sześciu lwich łapach, na wieku krzyż zdobiony wicią winorośli, z plastyczną figurą Chrystusa; drewniane, obite aksamitem: 2. Franciszka Antoniego Kobielskiego (zm. 1755); 3. Adama Naruszewicza (zm. 1796); 4. Józefa Twarowskiego (zm. 1866).

       Monstrancje: 1. tzw. "diamentowa", barokowa, III ćw. XVIII w., z kościoła jezuitów w Połocku, pozyskana 1856 przez bpa Beniamina Szymańskiego; złocona, kameryzowana białymi kamieniami, stopa wysoka, owalna, dwustrefowa, wysoko wysklepiona, puklowana, nodus gruszkowaty, gloria w kształcie dwunastoramiennej gwiazdy, z promieni nierównej długości, zwieńczona koroną z krzyżem; 2. późnobarokowa, IV ćw. XVIII w., złocona, stopa owalna, ośmiodzielna, z nakładanymi plakietami: IHS i MARIA w otoku wici kwiatowej oraz asymetrycznymi kartuszami z inskrypcjami majuskułą TAMAS i CER/PRA, trzon z nodusem gruszkowym i esowato wygiętymi ramionami z figurkami klęczących aniołów, gloria z szerokich płaskich promieni, zwieńczona koroną podtrzymywaną przez aniołki; 3. klasycystyczna, I poł. XIX w., mosiężna, złocona i srebrzona, na owalnej płaskiej stopie z palmetowym fryzem w otoku, trzon w formie palmy, gloria romboidalna z koroną cierniową. Kielichy: 1. eklektyczny, 1890, z cechami: imienną Józef Fraget, datującą probierni warszawskiej i próby 84, koszyczek i kolista stopa dekorowane wicią kwiatową i medalionami, w których na przemian muszle i kłosy, trzon tralkowy; 2-3. neomanierystyczne, koniec XIX w., warszawskiej firmy Norblin, z brązu złoconego, stopa i koszyczek z ornamentem okuciowym i wicią winnej latorośli, nodus owoidalny z uskrzydlonymi główkami anielskimi; 4. z I tercji XX w., o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej: na kolistej stopie plakiety z symbolami czterech Ewangelistów połączone girlandami z winorośli i zbóż, trzon w formie snopka otoczonego figurkami czterech Doktorów Kościoła, nodusem z główek serafinów, koszyczek dwustrefowy: górą Ostatnia Wieczerza, dołem pęki kłosów na groszkowanym tle. Pateny: 1-3. XIX/XX w., gładkie, dwie warszawskiej firmy Norblin. Puszka, neomanierystyczna koniec XIX w., warszawskiej firmy Norblin, złocona, na koszyczku i kolistej stopie ornament okuciowy i wić winnej latorośli, nodus owoidalny z uskrzydlonymi główkami anielskimi. Relikwiarze: 1. Krzyża Św., klasycystyczny, 1861, mosiężny, złocony i srebrzony, z punktowanym napisem (sygnaturą?) K. Trus: Warszawa 1861, w formie krzyża o ramionach zakończonych trójlistnie i promieniach wokół kolistej puszki, w której owalny medalion z kryształu górskiego z krzyżem i złoty medalion z reliefowymi przedstawieniami Chrystusa i Matki Boskiej; osadzony na kuli oplecionej wężem, na cylindrycznej podstawie z reliefowymi postaciami Ewangelistów; 2. barokowy, ok. 1700, hebanowy ze srebrną dekoracją, w formie krzyża, na kubicznej podstawie w formie skrzynki z wysoką pokrywą, ujętej w wolutowe spływy, z dużym owalnym przeszklonym przezroczem w ściance frontowej, w którym woskowy agnusek z reliefowym przedstawieniem Komunii św. Piotra, w postumencie i ramionach krzyża liczne puszki z relikwiami, na pokrywie ażurowa, srebrna arabeska, krzyż obity blachą srebrną, pasyjka z kości słoniowej; 3. śś. Venedy i Joandiny, barokowy, XVIII w., drewniany, skrzynkowy, wewnątrz wyłożony bordowym rypsem ze srebrną koronką; 4-5. św. Kandyda, męczennika anonima oraz śś. Lucencjusza, Piotra, Pawła i Andrzeja Apostoła, klasycystyczne, ok. 1800, z kościoła jezuitów w Połocku, hebanowe, w kształcie obelisków na wolutach i sześciennych podstawach, z nakładanymi ornamentami srebrnymi, zwieńczone medalionem z girlandą laurową; 6-7. XIX w., skrzynkowe, drewniane, w kształcie przeszklonych trumienek; 8. klasycystyczny XIX w., mosiężny srebrzony, w formie krzyża, stopa owalna z ornamentem laurowym, figurka Chrystusa złocona, na rewersie owalna puszka z relikwiami; 9. krwi św. Wiktora, 1860, mosiężny, w formie sarkofagu. Ampułki, klasycystyczne, I ćw. XIX w., z cechami: inicjałową Szymona Staneckiego i próby 12, gładkie, o stopie i nakrywie z pasem perełkowania.

       Krzyże ołtarzowe: 1-2. barokowe, ok. 1703-14, cynowe (jeden nowo pozłacany), na wolutowych podstawach na kulach, z h. Abdank i literami: A(leksander) De W(yhów) W(yhowski) S(acri) R(omani) I(mperii) C(omes) E(piscopus) L(uceoriensis.) V(icarius) B(restensis,) A(bbas) S(ieciechoviensis); 3. ok. poł. XIX w., gładki, na kolistej podstawie; 4. neogotycki, ok. 1900, mosiężny; 5. eklektyczny, XIX/XX w., plater, warszawskiej firmy Fraget. Lichtarze: 1-6. barokowe, XVIII w., cynowe, na trójdzielnych wolutowych podstawach na kulach; 7-8. o charakterze barokowym, XVIII/XIX w., drewniane, malowane srebrno, na trójbocznych wolutowych podstawach na kulach, zdobionych palmetami; 9-14. klasycystyczne, I poł. XIX w., cynowe, na trójbocznych podstawach na kulach, zdobionych palmetami, trzony gładkie zwężające się ku górze, ujęte dołem w liście laurowe; 15-16. o analogicznej formie, I poł. XIX w., cynowe, gładkie; 17-28. neobarokowe, XIX/XX w., plater warszawskiej firmy Fraget; 29-30. eklektyczne, XIX/XX w., warszawskiej firmy Norblin, z kanelowanymi trzonami i tuleją; 31-32. eklektyczne, XIX/XX w., plater. Liczne wota przy ołtarzu Matki Boskiej Częstochowskiej, m.in.: 1. XVIII w., z rytowanym przedstawieniem św. Antoniego Padewskiego z Dzieciątkiem, z monogramem IHS w obłokach, po lewej klęczący szlachcic; 2. XVIII w. (?), medalion okrągły, mosiężny posrebrzany, z przedstawieniem śś. Bernarda i Benedykta w wypukłym reliefie; XVIII/XIX w.: 3. prostokątne z hierogramem Maria w owalu i czterema plakietami w narożach; 4. w kształcie serca z inskrypcją dewocyjną; 5-6. tabliczki z rytowanym przedstawieniem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, jedna ofiarowana przez Zofię Zubricką; 7. z datą 1854, w kształcie serca płomienistego, ofiarowane przez Izabellę Szymańską.

       Ornaty: Białe: 1. w kolumnie haft płaski jedwabiem, I poł. XVIII w., na tle srebrnej siatki wić o kolistych zwojach i kwiatach piwonii, boki z żółtego rypsu, II poł. XVIII w., haftowanego w regularnie rozrzucone kwiaty goździków i piwonii na krótkich łodyżkach; 2. kolumna z haftem petit point wełną, II ćw. XVIII w., zapewne z manufaktury radziwiłłowskiej w Białej, z przedstawieniem św. Hieronima i kartuszem z czteropolowym h. Radziwiłłów na gronostajowym paludamencie pod mitrą książęcą, na tle mięsistej wici roślinnej, boki z białego adamaszku II ćw. XX w.; 3. z I ćw. XVIII w., Francja, z brokatu w typie bizarre, z wielkoraportowym wzorem o motywach pierzastych skrzydeł i wachlarzy, na tle których wiotkie gałązki z drobnymi kwiatami i liśćmi, rozszyty szeroką złotą koronką; 4. z II poł. XVIII w., kolumna biała ze wzorem z gałązek z drobnych kwiatków, z subornamentem w szerokie pionowe pasy, boki różowe w drobne kwiatki na tle pierzastych obłoczków; 5. z II poł. XVIII w., kolumna z motywem cienkiej wici z kwiatków jabłoni i listków paproci, boki w duże wachlarzowe kwiaty; 6. z III ćw. XVIII w., kolumna broszowana jedwabiem i srebrem, z motywem siedzącego grajka, z naszytą wstążką z drobnymi ukwieconymi gałązkami, boki z wzorem sieciowym z motywem pierzastych chmurek i gałązek róż; 7. z II poł. XVIII w., kolumna z wciąża pasa kontuszowego z motywem szelążków, boki z motywem swobodnie rozrzuconych bukiecików róż i goździków; 8. kolumna z wciąża pasa kontuszowego, II poł. XVIII w., w pólkach na przemian: falista wić z małymi kwiatkami i motyw szelążków w romboidalnych polach, boki z białego adamaszku, II ćw. XX w.; 9. z II poł. XIX w., kolumna krzyżowa z haftem krzyżykowym wełną na kanwie, z motywem asymetrycznej wici liściasto-kwiatowej i hierogramem IHS, boki z białego atłasu; 10. XIX/XX w., kolumna krzyżowa z haftowanym przedstawieniem Baranka Apokaliptycznego i kwiatowej wici, boki z białego adamaszku; 11. XIX/XX w., kolumna z rosyjskiego brokatu z motywem wici akantowej i dużych kwiatów, boki z białego adamaszku, I ćw. XX w.; 12. neogotycki, pocz. XX w., w kolumnie haftowana gałąź winorośli, kwiaty róż i hierogram IHS, boki z białego adamaszku. Czerwone: 1. komplet: z fundacji bpa Aleksandra Wyhowskiego, przed 1714, z czerwonej lamy, broszowanej złotą nicią w swobodną, cienką wić z owocami ananasa, w dolej części kolumny haftowany h. Abdank na piersi czarnego orła; 2. kolumna z haftem pocz. XVIII w., z motywem szerokiej zygzakowatej taśmy, na tle której rozrzucone gałązki z drobnymi kwiatkami, boki z brokatu o analogicznym wzorze; 3. kolumna ok. 1700, z aksamitnego brokatu, o wzorze w układzie kandelabrowym, boki z gładkiego aksamitu; 4. z 1859, z fundacji Aleksandry Augustowej Potockiej, przeznaczony do ołtarza św. Wiktora Męczennika, w kolumnie haft krzyżykowy, koliste medaliony z hierogramami XP i imieniem S. Victor, z przodu inicjały AP i h. Pilawa oraz data, boki z adamaszku, w komplecie haftowana stuła; 5. ofiarowany 1908 przez Stanisława Wojdackiego, aptekarza z Janowa, w kolumnie haftowane jedwabiem gałązki lilii i złoty hierogram IHS, boki z czerwonego adamaszku, na podszewce haftowany napis dotyczący ofiarowania; 6. ofiarowany 1915, kolumna haftowana, z hierogramem IHS i wicią winnej latorośli, boki z adamaszku, na podszewce haftowany napis dotyczący ofiarowania przez parafian, w komplecie stuła. Zielone: 1. w kolumnie haft petit point wełną, II ćw. XVIII w., zapewne manufaktura radziwiłłowska w Białej, z przedstawieniem św. Anny nauczającej Marię i kartuszem z czteropolowym h. Radziwiłłów na gronostajowym paludamencie pod mitrą książęcą, na tle mięsistej wici roślinnej, boki z zielonego adamaszku, II ćw. XX w.; 2. z kolumną ok. 1720-40, Francja, o wielkoraportowym wzorze pierzastych kwiatów o grubych łodygach, boki z satyny; 3. z pocz. XIX w., z kolumną haftowaną nicią złotą i cekinami w gałązki lilii, boki z atłasu, w komplecie stuła. Fioletowe: 1. z kolumną z wciąża pasa kontuszowego, II poł. XVIII w., w pólkach na złotym tle brunatna wić z kwiatkami i większe cztero- i sześciopłatkowe kwiatki w medalionach, boki z adamaszku, pocz. XX w., w komplecie stuła. Niebieskie: 1. z II lub III ćw. XVIII w., nierozcinany, z motywem gałązek z jagodami i kwiatów narcyza na tle obłoków; 2. w kolumnie tkanina rokokowa III ćw. XVIII w., z motywem drobnych bukiecików na tle koronkowej taśmy, boki z pasa kontuszowego IV ćw. XVIII w. lub pocz. XIX w., sygn. Franciszek Masłowski we wciążu wić z goździków i tulipanów oraz wydłużone medaliony z szelążkami, w głowach bukiety fantazyjnych kwiatów, w komplecie stuła z wciąża tegoż pasa. Kapy: 1. biała, ok. 1740, z regencyjnym haftem jedwabiem i złotem, przeaplikowanym na nowe tło, w symetrycznym układzie, o motywie taśmy tworzącej czworolistne pola, w których wachlarze wypełnione kratką i gałązki drobnych kwiatków; 2. czarna, II poł. XIX w., kaptur i preteksta z wzorem w regularne sześcioboczne pola, w których stylizowane kwiaty lilii. Kobierzec, pd. Kaukaz, XIX/XX w., pole środkowe ze zgeometryzowanym wzorem bota w poziomych rzędach.

       Obok kolegiaty murowana, późnobarokowa dzwonnica z 1745. Remontowana 1999-2000. Wolnostojąca, połączona ćwierćkolistą galeryjką z pn.-wsch. narożnikiem pn. budynku d. seminarium. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie kwadratu o zaokrąglonych narożach i trójbocznych występach na osiach ścian. Trójkondygnacyjna, na narożach zwielokrotnione pilastry toskańskie w wielkim porządku, belkowanie wygięte nad okulusami. W dwóch dolnych kondygnacjach okna zamknięte łukiem odcinkowym, od pd. przedsionek ujęty na narożach lizenami, zwieńczony faliście wygiętym gzymsem. Dach namiotowy, z nową kwadratową latarnią, kryty blachą.

       Po bokach kościoła budynki dawnego seminarium duchownego z 1754 (wg innych źródeł - drugi budynek z lat 1741-45 i w tychże latach budowa dzwonnicy oraz przylegającego do niej muru); obecnie zespół szkół, użytkowany przez szkoły średnie. Seminarium Duchowne założone w 1684 przez bpa Stanisława Witwickiego; wg niektórych źródeł - przywrócenie działalności seminarium w 1735. 1859-60 gruntowny remont, wzniesienie budynków gospodarczych i pomocniczych oraz wymurowanie parkanu. Po 1864 sekularyzowane (wg innych źródeł - likwidacja w 1867). Od 1868 siedziba władz powiatowych, następnie koszary, 1918-32 w budynku pd. ponownie siedziba władz powiatowych, w budynku pn. seminarium duchowne (wskrzeszenie i uroczyste otwarcie w 1919). W 1939 ponowne zamknięcie seminarium, od 1945 zespół szkół zawodowych.

       Budynek pd. (ob. internat) pierwotnie na planie litery L, po 1818 rozbudowany o skrzydło wsch. zamykające dziedziniec od strony rynku, przeznaczone na siedzibę biskupa, w latach 90-te XIX w. spalony. Na planie podkowy otwartej ku pn., której skrzydło zach. połączone z pd. zakrystią, w skrajnym przęśle w przyziemiu brama przejazdowa, na piętrze pierwotne przejście do zakrystii; pomiędzy skrzydłem wsch. a fasadą kościoła trójosiowa bramka z żelaznymi kratami. Piętrowy, podpiwniczony. Skrzydła wsch. i pd. półtoratraktowe, z korytarzem od dziedzińca, w skrzydle zach. układ dwutraktowy. Pomieszczenia parteru i piwnice sklepione kolebkowo-krzyżowo, piętro kryte stropami, korytarze piwnic sklepione tunelowe. Wnętrza bezstylowe. W skrzydle pd. na osi sień sklepiona kolebkowo. Elewacje o zaokrąglonych narożnikach, z wyjątkiem wewnętrznej skrzydła zach. dzielone uproszczonymi pilastrami w wielkim porządku, zwieńczone gzymsem, kondygnacje rozdzielone gzymsem kordonowym; skrzydła wsch. sześcio-, pd. dziewięcio-, zach. siedmioosiowa. Otwory prostokątne, w elewacji wsch. (frontowej) i w pierwszych kondygnacjach pozostałych elewacji w uszakowatych obramieniach, na piętrze w gładkich opaskach. Otwory wejściowe prostokątne, w skrzydle wsch. od strony rynku na piątej osi od pn., w obramieniu uszakowym. Dachy czterospadowe, niskie, kryte blachą.

       Budynek pn. pierwotnie na planie podkowy, piętrowy, podpiwniczony. Ob. na planie litery F, z dobudowanym w latach 20-tych XX w. dwupiętrowym, pięcioprzęsłowym przedłużeniem skrzydła pn. ku zach., mieszczącym w górnej kondygnacji kaplicę seminaryjną; w tym samym czasie pozostałe skrzydła nadbudowane o drugie piętro. Półtoratraktowy, z korytarzem od dziedzińca. W skrzydle pn. na osi poprzecznej sień, w części zach. czteroprzęsłowa sala. Pomieszczenia dwóch dolnych kondygnacji sklepione kolebkowo-krzyżowo; piwnice krzyżowo i kolebkowo z lunetami, klatki schodowe tunelowe, pomieszczenia drugiego piętra kryte stropami. Elewacje dolnych kondygnacji o podziałach analogicznych jak w budynku pd. W szczytowych elewacjach skrzydeł trzecia kondygnacja dzielona pilastrami jońskimi. W skrzydle wsch. nad drzwiami prostokątna marmurowa tablica z h. Prus i inskrypcją łacińską upamiętniająca powtórną konsekrację seminarium 1919. Dachy czterospadowe, niskie, kryte blachą. Na dziedzińcu piaskowcowa figura św. Stanisława Kostki z Dzieciątkiem 1927, fundacji Aleksandra Lipińskiego, rektora Seminarium. Dawny pawilon ogrodowy na osi budynku pn., przy murze. Barokowy, poł. XVIII w. Murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta, sklepiony krzyżowo. Elewacje na narożach ujęte pilastrami toskańskimi dźwigającymi odcinki belkowania, z szerokimi arkadami zamkniętymi półkoliście (ob. zamurowanymi), z niewielkimi prostokątnymi drzwiami od pd. Od frontu zwieńczony odcinkowym szczytem, sklepiony kolebką, krytą dachówką.

       Przy ul. Naruszewicza 17 murowana plebania par. Trójcy Św., wzniesiona 1898 (wg innych źródeł - poł. XIX w.). Eklektyczna, nawiązująca do schematu nieregularnej willi włoskiej, na planie prostokąta, o dwuczłonowej bryle zróżnicowanej wysokością, złożonej z trzyosiowej parterowej części pn. i trójosiowej piętrowej części pd. z pięcioboczną wieżą w narożu. Dachy dwuspadowe, kryte blachą, na wieży ostrosłupowy.

Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela

        Na wschód od rynku (a upraszczając opis - "we wschodniej pierzei rynku"), fasadą zamykający wybiegającą z wsch. pierzei krótką uliczkę (czy też niewielki placyk, otwierający się na wsch. narożnik rynku ) podominikański kościół rektoralny pw. św. Jana Chrzciciela, z lat 1790-1801. Położony na podłużnym, prostokątnym cmentarzu otoczonym murem kamienno-ceglanym, do którego od pd. przylega teren plebanii. Pierwotnie parafialny, fundowany ok. 1465 przez bpa Jana Łosowicza. W 1602 do Janowa przybywają o.o. Dominikanie, którym przekazany zostaje kościół; spalony 1667. Obecny wzniesiony 1790-1801 staraniem Cypriana Gronostajskiego, przeora konwentu dominikanów (wg innych źródeł - obudowa kościoła, po zniszczeniu, w latach 1798-1816). Między 1841 i 1853 remont i wzniesienie dwóch ołtarzy bocznych. 1867 przekazany unitom, wówczas remontowany. 1874 przejęty na cerkiew prawosławną; wtedy poszerzone prezbiterium oraz budowa wolnostojącej murowanej dzwonnicy przy ul. Staroklasztornej 4. W 1915 zajęty przez wojsko niemieckie na szpital polowy, następnie magazyn zboża. 1918 odzyskany przez katolików, 1928 (wg innych źródeł - 1926) powierzony zgromadzeniu oo. Stanisławitów. Remontowany 2000 i 2005.

       Zbudowany w stylu klasycystycznym (wg. niektórych źródeł - "z naleciałościami barokowymi"). Orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Częściowo podpiwniczony, z kryptami, osobna pod prezbiterium. Na planie prostokąta, w który wpisana nawa o narożach zaokrąglonych we wnętrzu i kruchta z dwoma pomieszczeniami po bokach, z których pn. elipsoidalne, mieszczące kaplicę, pd. prostokątne, przedzielone wzdłużnie, ze schodami na chór muzyczny i strych. Prezbiterium prostokątne. Wnętrze kryte stropem. W nawie ściany zwieńczone gzymsem, dzielone uskokowymi arkadowymi wnękami na filarach o kapitelach z odcinka belkowania, opiętych pilastrami o wolutowych głowicach. We wnękach okna zamknięte półkoliście, analogiczne mniejsze w prezbiterium, na osi zamknięcia prezbiterium rozglifione koliste. Od zach. chór muzyczny z balkonem o żeliwnej balustradzie, pod którym drewniana, przeszklona kruchta. Fasada z wysokim wgłębnym dwukolumnowym portykiem toskańskim na osi, ślepe części boczne boniowane, w połowie wysokości rozdzielone szerokim gładkim pasem ujętym w płaskie gzymsy. Nad częścią środkową trójlistny szczyt z kolistą płyciną, zwieńczony krzyżem, pochodzący z czasu przebudowy na cerkiew. Otwór wejściowy zamknięty półkoliście, w profilowanej opasce. Elewacje boczne pięcio-, tylna trójosiowa, bez podziałów, zwieńczone uproszczonym belkowaniem. Dach dwuspadowy, ze skośna połacią od strony szczytu fasady, pobity blachą.

       Wyposażenie częściowo pocerkiewne,  po 1874 (i szczątkowo z XVIII w.). Ołtarze: 1. główny, prowizoryczny, z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej, zapewne XVII w., przemalowanym, w sukience II poł. XVII w., srebrnej, trybowanej i grawerowanej, częściowo złoconej, ze złoconymi koronami zamkniętymi, zdobionymi fragmentami biżuterii; korona Marii podtrzymywana przez parę aniołów; na koronie Dzieciątka łacińska inskrypcja dewocyjna; 2. boczny, neoklasycystyczny, zapewne po 1919, z nowym obrazem Miłosierdzia Bożego. Świeczniki: 1-2. eklektyczne, koniec XIX w., pięcioramienne, o trzonach figuralnych w kształcie puttów stojących na czarnych marmurowych kolistych podstawach, ramiona w kształcie wici roślinnej wyrastającej z kielichów kwiatów lub rogów obfitości; 3-4. eklektyczne, koniec XIX w., dwuramienne; 5-6. stołowe, XIX/XX w., warszawskiej firmy Norblin, o kanelowanych trzonach i kolistych stopach, oplecionych winoroślą, której wić tworzy trzy ażurowe nóżki. Lichtarze drewniane: 1-6. o charakterze barokowym, XVIII w., o wysokich trójbocznych podstawach i tralkowym trzonie z trzema spłaszczonymi pierścieniami; 7-12. klasycystyczne, XIX w., malowane biało i złocone, na trójbocznej podstawie i owoidalnych nóżkach, z kulistym nodusem; 13-16. XIX w., o wysokich, potrójnie przewiązanych podstawach; 17-20. XIX w., na wysokich, kolistych podstawach, o trzonach przewężonych trzema pierścieniami. Obrazy: 1. Św. Magdalena pokutująca, I poł. XVIII w.; 2. Wskrzeszenie Piotrowina, koniec XVIII w.; 3. Św. Jan Chrzciciel, XVIII/XIX w., z kościoła jezuitów w Połocku; 4. Chrystus w Otchłani, II poł. XIX w.; 5. Chrystus w typie Trynitarskiego, XIX w.; 6. Ostatnia Wieczerza, XIX w.; 7. Św. Jozafat, XIX/XX w. Krucyfiks procesyjny o charakterze barokowym, XVIII/XIX w.

       Na osi kościoła od zach murowana brama-dzwonnica, wzniesiona po 1874 w stylu bizantyjskim, po zabraniu przez rząd carski cerkwi unickiej na prawosławną (wg niektórych źródeł - wzniesiona dokładnie w 1874). Remontowana 1999-2000. Murowana z cegły, otynkowana. Dwukondygnacyjna. Dolna kondygnacja na rzucie prostokąta, z wyniesioną częścią środkową, na osi brama przejazdowa sklepiona kolebką. Górna kondygnacja węższa, na planie kwadratu, z gzymsem wygiętym nad zamkniętymi półkoliście przezroczami. W elewacji frontowej płycina zamkniętą podwieszonym kostkowym fryzem. Otwór wjazdowy ujęty półkolistą arkadą na małych kolumienkach, powyżej okulus w profilowanym obramieniu. Dachy: nad częściami bocznymi pulpitowe, hełm ostrosłupowy, z wysoką sterczyną zwieńczoną krzyżem na kuli, kryty blachą. Przy kościele figura (współczesna?) oraz grób dwóch żołnierzy poległych w 1920. Poza tym w pobliżu kościoła murowana plebania, o charakterze dworku, koniec XIX w.

Na rynku i w okolicach

Architektura miejska

        Centrum miejscowości stanowi duży prostokątny rynek - obecnie Pl. Partyzantów. Jego pn. część znajduje zadrzewiony skwer, zaś wokół rynku usytuowane są, jak już wspominano, najważniejsze zabytki Janowa (w pierzei zach. - zespół kościoła p.w. Trójcy Św. i dawnych gmachów seminaryjnych a we wsch. - kościół podominikański). W pierzejach rynku dominuje zabudowa parterowa, murowana, przy ulicach bocznych - drewniana (XIX w. i pocz. XX.).

       Na rynku znajdują się również trzy pomniki z XX w. W pn.-zach. narożniku rynku pomnik Józefa Piłsudskiego (1930) i głaz-pomnik żołnierzy P.O.W. (1933), zrekonstruowane 1995 oraz pomnik poległych bojowników ruchu oporu z lat 1939-44 (na płycie nazwiska 50 mieszkańców Janowa i okolic). Ponadto przy murze zespołu kościoła św. Trójcy pomnik "z czerwoną gwiazdą".

       W pd. części rynku, na osi wsch.-zach. dawne jatki i kramy, wzniesione w końcu XVIII w. lub I poł. XIX w. O cechach uproszczonego klasycyzmu, przekształcone. Na planie wydłużonego prostokąta. Elewacje wzdłużne pierwotnie zapewne siedemnaste-, boczne trójosiowe. Otwory o układzie nieregularnym, ob. niektóre zamurowane, prostokątne. Dach naczółkowy, kryty blachą.

       W płn. pierzei rynku (ul. Piłsudskiego 11) klasycystyczny dom Ryttów. Wzniesiony 1793, nadbudowany XIX w., gruntownie remontowany 1981, od kilku lat rekonstruowany, obecnie Galeria Autorska malarza Macieja Falkiewicza. Murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta, parterowy z mieszkalnym poddaszem i piętrową wystawką na osi, podpiwniczony, dwutraktowy z sienią przelotową na osi. Elewacja frontowa pięcioosiowa, boniowana na narożach, z otworem wejściowym ujętym parami pilastrów; dwuosiowa wystawka z trójkątnym frontonikiem. Elewacje boczne dwuosiowe, o trapezoidalnych szczytach z oknem na osi. Otwory okienne prostokątne. Dach łamany, naczółkowy, kryty blachą.

       Poza rynkiem, przy ul. Bialskiej 21, dom z lat 1901-3, zbudowany dla Jana Minko. Murowany z cegły, otynkowany. Na rzucie szerokiego prostokąta, część zach. piętrowa, mieszkalna, wsch. parterowa (dawny warsztat kaflarski). W szczycie wtopione w tynk żeliwne litery: „R. 1901 J. M. 1903". Ciekawy murowany dom znajduje się również na północ od zespołu pałacowego.

Janowski cmentarz i inne

       Na pd.-wsch. skraju osady, otoczony z trzech stron łąkami, cmentarz katolicki, założony w pocz. XIX w. jako rz.-kat. i unicki. Po 1875 część unicka zajęta na cmentarz prawosławny, po 1919 cały rz.-kat. Na planie nieregularnego wieloboku, otoczony kamiennym murem, od zach. z murowaną bramą z figurą anioła, zapewne lata 20-te XX w.

       Z zach. części cmentarza, zwrócona frontem na pn.-zach, klasycystyczna kaplica p.w. św. Rocha. Zbudowana w II ćw. XIX w. (kamień węgielny pod budowę kaplicy cmentarnej p.w. śś. Rocha i Św. Barbary - patronów Królestwa Polskiego - poświęcony został w 1829 przez ks. kanonika Szymona Gutkowskiego). Murowana z cegły, otynkowana. Na planie ośmioboku, z wysuniętym dwukolumnowym toskańskim portykiem o pełnych ścianach bocznych. Pod całością krypta. Wnętrze przekryte stropem z fasetą. Elewacje na cokole, zwieńczone belkowaniem z fryzem kostkowym, którym obwiedziony również trójkątny naczółek portyku. Okna zamknięte półkoliście, uskokowe rozglifione, częściowo, lub całkowicie zamurowane. Portal ramowo-lizenowy, zwieńczony odcinkiem gzymsu, w prostokątnym otworze wejściowym, drzwi dwuskrzydłowe, płycinowe, nabijane ćwiekami, ze starym zamkiem. Dach namiotowy, ośmiopołaciowy, kryty dachówką, z kwadratową wieżyczką na sygnaturkę z arkadowymi przezroczami obitą blachą, zwieńczoną hełmem pagodowym z krzyżem na kuli. W elewacjach bocznych tablice i epitafia: 1. Zofii Konteckiej (zm. 1845), z czarnego marmuru; 2. Antoniego Witolda Alexandrowicza (zm. 1845), z białego marmuru; 3. Konstancji z Zakrzewskich Takielowej (zm. 1860), z czarnego marmuru, z h. Leliwa i Korczak; 4. Benedykta Aleksandra Takiela (zm. 1854), proboszcza parafii gr.-kat., z czarnego marmuru, z h. Korczak. Ołtarz złożony z prostokątnej mensy i zawieszonego nad nią krucyfiksu, po którego bokach rzeźby adorujących aniołów i dwa putta, XIX w.

       Na cmentarzu niezwykle liczne zabytkowe nagrobki, ok. poł. XIX w. - XX w., m.in. (poniżej opisane dwadzieścia nagrobków, poza tym zapewne i inne ciekawe nagrobki z pocz. XX w.): 1. P. Kielanowicza (zm. 1845), murowany z cegły, w formie kapliczki, od frontu kwadratowa wnęka z płyciną i metalową tablicą z nieczytelną inskrypcją; 2-4. rodziny Serwińskich, właścicieli Cieleśnicy, ok. poł. i III ćw. XIX w., żeliwne, otoczone wspólną żeliwną balustradą z przenikających się ostrołukowych arkadek: Andrzeja (zm. 1842) i jego brata Alberta (zm. 1839), klasycystyczny, na czworobocznym postumencie o dwuspadowym daszku z akroterionami, na którym smukłe arkadowe tempietto zwieńczone krzyżem, wsparte na ośmiobocznych kolumienkach, w którym waza na wysokim cokoliku, na frontowej ścianie postumentu h. Radwan, na bocznych tablice inskrypcyjne, z lewego boku płyta marmurowa pamięci Janiny (Jani) de Rosenwerth (zm. 1881); Piotra Serwińskiego (zm. 1866), neogotycki, ażurowy żeliwny krzyż z figurką anioła na przecięciu ramion, na postumencie z piaskowca; Stanisława Serwińskiego (zm. 1869), neogotycki, wysoki krzyż z maswerkami, na wieżowym cokole z przyporami, na czworobocznym postumencie z płytami inskrypcyjnymi, z boku postumentu żeliwna płyta epitafijna Salomei z Rosów Serwińskiej (zm. 1900); 5. Ignacego Skolimowskiego (zm. 1844) i Michała Połubińskiego (zm. 1853), z piaskowca, sarkofag ze skośną płytą z rzeźbionym krzyżem, skrzyżowanymi zgaszonymi pochodniami i rozetami w narożach; 6. Tomasza Horocha (zm. 1848), klasycystyczny, z piaskowca, prostokątny postument zwieńczony trójkątnym ogzymsowanym naczółkiem z krzyżem; dwa żeliwne, we wspólnym ogrodzeniu z neogotyckimi arkadkami: 7. Joanny Orłowskiej (zm. 1854), krzyż o trójlistnie zakończonych ramionach, z promieniami; 8. Katarzyny z Czempińskich Goltz, II poł. XIX w., obelisk zwieńczony krzyżem; 9. Antoniny z Janiszewskich Surdykowskiej (zm. 1866) i Florentyny z Surdykowskich Adamskiej (zm. 1895), granitowy, w kształcie skały z żeliwnym sękatym krzyżem u szczytu; 10. Jana Modzelewskiego (zm. 1870), z piaskowca, na postumencie z marmurową tablicą, rzeźba kobiety (uszkodzona) wspartej na pniu drzewa z girlandą, otoczony żeliwną balustradą; 11. Izabelli z Goltzów Orłowskiej (zm. 1871), żeliwny, ażurowy krzyż z figurką Chrystusa w prześwicie na skrzyżowaniu ramion i rzeźbami cnót teologicznych tworzącymi cokół; 12. Emilii z Romanowiczów Korsakowej (zm. 1844), sygn. S[tefan] Bartmański i Ska w Warszawie, w formie obelisku z czarnego granitu; 13. Władysława Orłowskiego (zm. 1875), żeliwny, ażurowy krzyż z Gorejącym Sercem, z czterema główkami puttów w narożach, powyżej kielich, poniżej tablice Mojżeszowe; 14. Marii Tekli z Gizińskich Stępkowskiej (zm. 1888), z piaskowca, stela zwieńczona krzyżem; 15. Aleksandra Rietha (zm. 1894), późnoklasycystyczny, z piaskowca, na wysokim czworobocznym postumencie, niska kanelowana kolumna z krzyżem w laurowym wieńcu na trzonie i z wazą okrytą draperią na szczycie, we frontowej tablicy owalny porcelanowy medalion z portretem zmarłego, sygn. Stanisław Gorzelewski, Warszawa; 16. Emilii z Dietrichów Łukomskiej (zm. 1896) i Aleksandra Łukomskiego (zm. 1899), w formie granitowej skały z żeliwną figurą klęczącego anioła z krzyżem; 17. Wiktora Maleszewskiego (zm. 1899), sygn. P. Plecki w Warszawie, postument z głazów ze sztucznego kamienia lub piaskowca, ze strzaskanymi kolumnami, czaszką, liśćmi paproci i girlandami, na którym figura anioła z trąbą cynową w ręku, stojącego na otwieranej płycie grobowej; 18. Ludwika Bryndzy (zm. 1901), piaskowcowy, obelisk z krzyżem i wieńcem róż na postumencie, otoczony ośmioma słupkami połączonymi żeliwnymi sztabami; 19. rodziny Mroczków, 1909, w formie piaskowcowej skały z kolistym, niskim, obeliskowym zwieńczeniem, ujętym wawrzynowymi girlandami, z metalowym krzyżem; 20. rodziny Szommerów, lata 20.-30-te XX w., granitowy obelisk z płytami z białego marmuru, na którym brązowa figura żniwiarki z sierpem w dłoni, wyk. Zakład św. Wojciecha w Warszawie.

       Przy wyjeździe w kierunku Białej kapliczka przydrożna. Późnobarokowa, II poł. XVIII w., murowana z cegły, otynkowana. Słupowa, na planie kwadratu o ściętych opilastrowanych narożach, na cokole wydzielonym gzymsem, zwieńczona uproszczonym belkowaniem. W ścianach płyciny prostokątne, zamknięte łukiem koszowym i koliste, od frontu nisza z figurą N.P. Marii Niepokalanie Poczętej, ze sztucznego kamienia, przemalowaną zapewne ok. poł. XIX w. lub pocz. XX w. Zwieńczona ośmiopołaciowym daszkiem namiotowym, kryta dachówką.

       Ponadto przy drodze do Białej (która biegnie w tym miejscu nieco niżej niż przylegający do niej obszar) rozległy teren dawnego cmentarza żydowskiego. Porośnięty drzewami (w niektórych miejscach - gęstymi chaszczami...); wg źródeł nie zachowała się ani jedna macewa. Teren ogrodzony, brak jakichkolwiek informacji o jego wcześniejszym przeznaczeniu, od szosy w kierunku Białej miejsce po bramce, przez które można dostać się na teren kirkutu.

Stadnina

        W dawnym folwarku biskupim Wygoda (1-2 km na pn.-wsch. od centrum Janowa) działa od 1817 (założona przez Rosjan jako "stadnina rządowa", utworzona formalnie w 1816) słynna stadnina koni arabskich czystej krwi - najstarsza stadnina koni w Polsce.

 

       Teren ten stanowił od XV w. własność biskupów łuckich, miejsce ich pierwotnej rezydencji. Po 1657 folwark i osada karczemna, od której nazwa Wygoda. W 1816 z inicjatywy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych dekretem cara Aleksandra I utworzenie rządowego stada koni, pod zarządem Aleksandra Potockiego, koniuszego w. koronnego. Ulokowanie stadniny na miejscu osady i folwarku na Wygodzie (oraz na zamku biskupim w samym Janowie) doprowadziło do sporu o prawa własności do tych terenów między zarządem stadniny a Kościołem, trwającego do 1919. Od 1817 budowa prowizorycznych drewnianych stajni, zapewne wg proj. kapitana Zwierzyńskiego. Od 1837 finansowana przez namiestnika Iwana Paskiewicza rozbudowa założenia na regularnym planie, z osią wyznaczoną przez trakt brzesko-łosicki, której podporządkowany został szereg osi poprzecznych z geometrycznym układem dróg i wybiegów oraz kilkoma murowanymi budynkami stajni. 1867 administrowana przez Główny Zarząd Stadnin Państwowych w Petersburgu. 1885-1913 remont i dalsza rozbudowa, m.in. budowa stajni prywatnych, z inicjatywy ówczesnego dyrektora stada, Aleksandra Nierotha. W czasie I wojny oraz 1920 większość budynków zniszczona a konie wywiezione w 1914 w głąb Rosji.  Po 1920 odbudowa i dalsza rozbudowa, powstanie kolonii masztalerskiej. W okresie międzywojennym istnienie dwóch niezależnych instytucji: Stada Ogierów i Stadniny Koni. W czasie II wojny zniszczeniu uległy dwa budynki dyrekcji, część budynków gospodarczych oraz jedna ze stajni prywatnych, zaś janowskie stado w 1944 zostało wywiezione do Drezna (skąd powróciło szczęśliwie w 1950).

W latach 1953-54 remont i odbudowa stadniny, wzniesiono murowany budynek dyrekcji, ukształtowano podjazd i uporządkowano teren.

        Janów osiągnął w ciągu stuleci wielkie sukcesy w hodowli koni dla kraju i na eksport. Jest miejscem międzynarodowych aukcji i wczasów dla miłośników konnej jazdy (pierwsza Aukcja Koni Arabskich - w 1970). Doroczna aukcja i championat konia arabskiego odbywające się w sierpniu, przyciągają miłośników koni z Polski i świata. Najwyższą (do niedawna) cenę osiągnął ogier El Paso, sprzedany do USA za 1 min dolarów.  Od 1975 roku na terenie janowskiej stadniny odbywają się też coroczne plenery malarskie i fotograficzne.

       Na terenie Państwowej Stadniny Koni do dziś zachowały się liczne zabudowania, stanowiące unikalny w skali kraju zespół klasycystycznych stajni, powiązany z otaczającą go przyrodą. Zespół na regularnym planie, którego oś wyznacza główna aleja, zamknięta budynkiem stajni „Pod Zegarem"; alei głównej podporządkowany geometryczny układ poprzecznych dróg i wybiegów wraz z kilkoma budynkami stajen. Pomiędzy budynkami zachowane okazy starodrzewia, w tym pomniki przyrody.

       Na zamknięciu głównej alei z Janowa, dawnego traktu brzesko-łosickiego, zwrócona frontem na pd stajnia ogierów celnych, tzw. „Pod Zegarem". Proj. arch. Henryk Marconi po 1834, budowa 1841 (wg innych źródeł - 1848), umieszczenie zegara na wieży 1848. Hełm wieży zdjęty w latach 20-tych XX w. Klasycystyczna, murowana, otynkowana. Korpus główny na planie wydłużonego prostokąta, parterowy, z kwadratową dwukondygnacyjną ("neogotycką"?) wieżą zegarową na osi, wysuniętą przed lico fasady, ujęty po bokach piętrowymi, trójosiowymi aneksami na planie kwadratu. Mieszcząca w części pd. maneż, w pn. mieszkania. Elewacje pasmowo boniowane, frontowa siedemnastoosiowa. Dolna kondygnacja wieży zwężająca się ku górze, z otworem wjazdowym zamkniętym półkoliście; górna z zegarem, zwieńczona krenelażem na machikułach, dzielona lizenami, okna półkoliste. Na osiach części bocznych otwór wejściowy zamknięty półkoliście, w górnej kondygnacji kwadratowe okna. Wnętrze kryte stropem wspartym na dwóch rzędach okrągłych słupów, boksy w dwóch rzędach rozdzielonych przejściem. Dachy: nad częścią parterową dwuspadowe, nad piętrowymi namiotowe, kryte blachą.

       Przy głównej alei, na pd. od stajni zegarowej, stajnia ogierów czołowych, tzw. Czołowa. Klasycystyczna, z 1885, proj. arch. Paweł Suzor (wg innych źródeł - z 1841, również wg projektu H. Marconiego). Murowana, otynkowana. Na planie wydłużonego prostokąta, parterowa, od zach. poprzedzona szerszym, dwukondygnacyjnym budynkiem maneżu. Stajnia dziewięcioosiowa, o prostokątnych oknach, wewnątrz boksy w dwóch rzędach, pomiędzy którymi przejście. Maneż na planie prostokąta o ściętych narożach, z wysuniętym przedsionkiem. W dolnej kondygnacji, boniowanej na narożach, prostokątne okna i zamknięte półkoliście drzwi. Niska druga kondygnacja z prostokątnymi małymi oknami, rozczłonowana parami uproszczonych pilastrów. Dachy nad maneżem czterospadowe, nad stajnią dwuspadowe, kryte blachą.

       Za stajnią czołową, równolegle do poprzecznej alei, stajnia wyścigowa, tzw. Woroncowska. Nazwana na cześć gen. Hilariona Woroncowa-Daszkowa, ówczesnego głównozarządzającego Stadami Państwowymi w Rosji. Wzniesiona 1885 wg proj. arch. Pawła Suzora. Neorenesansowa, murowana, otynkowana. Na planie podkowy, z podwyższonym o mezzanino maneżem na osi korpusu i stajniami w niższych częściach bocznych oraz w skrzydłach; elewacja maneżu pięcioosiowa, o boniowanych narożnikach, z wejściem w pozornym ryzalicie na osi, ujętym zdwojonymi pilastrami na tle rustykowanych lizen, z odcinkowym szczytem; w szczytach i narożach skrzydeł wyższe, pozorne ryzality wejściowe o rustykowanych narożach. Elewacje: frontowa dwudziestosiedmio-, skrzydła dwunastoosiowe. Okna w profilowanych obramieniach, w dolnej kondygnacji maneżu zamknięte półkoliście, w mezzaninie prostokątne, dwudzielne, w skrzydłach kwadratowe. Wejścia w ryzalitach zamknięte półkoliście, nad nimi drzwi do ładowania siania. Dach nad maneżem czterospadowy, nad stajniami dwuspadowe, kryte blachą.

       Na zamknięciu alei poprzecznej, za stajnią woroncowską dawny lazaret koński. Ob. świetlica i mieszkania pracowników. Klasycystyczny, z lat 1895-96. Murowany, otynkowany. Proj. arch. Paweł Suzor. Na rzucie litery L o ściętym narożu, w którym wyższy maneż o trójosiowych elewacjach dzielonych pilastrami, z zamkniętymi półkoliście oknami, nad którymi koliste płyciny. Naroża boniowane, zwieńczony belkowaniem. Dach dwuspadowy, kryty blachą. W zach. części założenia, równolegle do alei głównej, cztery stajnie prywatne. Wzniesione po 1881, murowane, otynkowane. Na planie prostokąta, o dziewięcioosiowych elewacjach z wyższym, zryzalitowanym przęsłem środkowym. Dachy wysokie, dwuspadowe, kryte blachą.

        Na terenie stadniny znajduje się ponadto unikalny koński cmentarz, gdzie na głazach umieszczone są tabliczki przypominające zasłużone dla Janowa konie (w części pd.-zach., na tyłach budynku nowej dyrekcji).*

        Na terenie stadniny zaczyna się ścieżka przyrodnicza "Łęgi". Biegnie ona przez teren rezerwatu leśnego "Łęg dębowy" nad Bug, pozwala też obejrzeć wydmy śródleśne.

 

* informacje pochodzą głównie z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

 

W sieci

Janów Podlaski

- strona gminy Janów Podlaski

Stadnina koni

- serwis słynnej na całym świecie stadniny, miejsca corocznej aukcji koni arabskich

Janów Podlaski

- prywatna strona o miejscowości (m.in. wspaniała galeria starych zdjęć miejscowości)

Galeria

- jeśli kochacie janowskie araby, koniecznie obejrzyjcie galerię zdjęć ze stadniny

Pensjonat "Uroczysko Zaborek"