Konstantynów

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś nad rzeką Czyżówką, dopływem Bugu. Na regularnym planie, z prostokątnym rynkiem z parami ulic wychodzących z naroży; wzdłuż dłuższej, pd. pierzei rynku przebiega droga na Terespol i Białą Podlaską. Dominuje drewniana, parterowa zabudowa kalenicowa, przy dawnym rynku (ob. Plac Wolności) kilka murowanych piętrowych domów z II poł. XIX w.

       Pierwotnie wieś Kozierady, duża wieś cerkiewna. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1452, kiedy Świętosław z Kozierad sprzedał ją Witoldowi, Aleksandrowi i Jakubowi z Trzebini. 1513 własność Bohusza Michała Bohowitynowicza (Bohowityna Bohowitynowicza?), po jego śmierci 1530 jego młodszych braci Wojny i Iwana, którzy przyjęli nazwisko Szumskich; potem własność Sierzputowskich i Kiszków, m.in. 1583 Mikołaja Kiszki, wojewody podlaskiego. Przed 1616 własność Jadwigi Katarzyny Gułtowskiej. Wg. niektórych źródeł od poł. XVII w. własność Warszyckich. Ośrodek dużych dóbr (Kozierady i Wortel), należących 1699 do Jana Chryzostoma Pieniążka, wojewody sieradzkiego, 1700 wniesionych przez jego córkę Marię Kazimierę Karolowi Józefowi Sedlnickiemu. Ich syn Karol Józef (Odrowąż ?) Sedlnicki (wojewoda podlaski, podskarbi w. koronny, faworyt Augusta III) w 1744 doprowadził do lokacji miasta i uzyskał dla Kozierad prawo miejskie oraz nadał obecną nazwę na cześć swej żony Konstancji z Branickich; zbudował też otoczony ogrodem pałac w stylu baroku saskiego. Wówczas rozbudowa folwarku. Po 1761 własność Borzęckich, następnie Czartoryskich, Wężyków i Turny. 1792 Konstantynów wraz z dobrami o ponad 600 włókach kupiony przez Tomasza Witolda (wg innych źródeł - Tomasza Waleriana) Aleksandrowicza (ówczesnego wojewoda podlaskiego) i prawie przez cały XIX w. w posiadaniu Aleksandrowiczów. Od 1794 własność jego syna Stanisława, który 1804 wzniósł nowy dwór; po jego śmierci 1826 odziedziczone przez małoletniego syna Stanisława, który 1834 ufundował murowaną cerkiew unicką, przebudował pałac i urządził park. Po 1863 modernizacja folwarku. 1869 carat odebrał Konstantynowi prawa miejskie (za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym), utrzymał jednak powiat konstantynowski z siedzibą w Janowie Podlaskim. 1888 odziedziczona przez Zofię z Aleksandrowiczów i Tadeusza Michała Józefa Zyberk-Platerów (Plater Zyberków?), w rękach tej rodziny do 1939: rozwój dóbr pod zarządem Stanisława Zyberk-Platera (zm. 1911), następnie jego żony Elżbiety z Tyszkiewiczów, a od 1926 ich syna Tadeusza. W czasie działań wojennych 1915 poważne zniszczenia. W okresie II WŚ silny ruchu oporu - AK i BCh.

       W 1660 wieś była miejscem koncentracji wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego, wybierającego się na wojnę moskiewską. Tu odbył się słynny pojedynek Jana Chryzostoma Paska z braćmi Nurzyńskimi i Jasińskimi, który pisarz barwnie opisał w swoich „Pamiętnikach". Z kolei w 1915 zatrzymał się tutaj marszałek Józef Piłsudski wraz z legionistami idącymi na wschód, co upamiętnia znajdujący się na rynku w centrum wsi pomnik. Pomnik marszałka odsłonięty pierwotnie w okresie międzywojennym dla uczczenia jego pobytu Konstantynowie, zrekonstruowany został w 1995.

        Neogotycki, murowany kościół parafialny p.w. św. Elżbiety wg. projektu architekta Józefa Piusa Dziekońskiego zbudowano w latach 1907-09 z fundacji Stanisława Zyberk-Platera, pochowanego w krypcie grobowej pod prezbiterium kościoła. Kościół fasadą zwrócony na pd. Murowany z cegły, z tynkowanymi elementami detalu. Na planie prostokąta, o pięcioprzęsłowym, trójnawowym halowym korpusie i wyodrębnionym dwuprzęsłowym prezbiterium zamkniętym pięciobocznie, ujętym w prostokątne pomieszczenia skarbca i zakrystii, nad którymi otwarte ostrołukowo loże, od wsch. loża kolatorska. Wewnątrz arkady międzynawowe ostrołukowe, na ośmiobocznych filarach o wklęsłych bokach, sklepienia kolebkowo-krzyżowe o łuku zaostrzonym, w zakrystii, skarbcu, podchórzu i kruchcie krzyżowe. Chór muzyczny otwarty do nawy ostrołukową arkadą, z drewnianym parapetem. Oszkarpowany. Na osi fasady potężna, dołem wtopiona, czworoboczna czterokondygnacyjna wieża, w górnej kondygnacji ośmioboczna, ze stożkowym hełmem z iglicą, z kruchtą w przyziemiu, ujęta dwoma niskimi przedsionkami na planie prostokąta. Okna podwójne ostrołukowe z maswerkami, otwory drzwiowe analogiczne. Wsch. loża kolatorska w formie odrębnej przybudówki ze szczytem z h. Plater nad portalem i dewizą  „Melior mors macula". Pod lożą krypta grobowa. W szczytach korpusu i w trzeciej kondygnacji wieży ostrołukowe tynkowane blendy, w górnej części elewacji prezbiterium wydzielony gzymsem szeroki fryz z ostrołukowych blend. Dachy dwuspadowe, nad zakrystią, skarbcem i przedsionkami pulpitowe, kryte blachą, na kalenicy nad prezbiterium wieżyczka na sygnaturkę. Cmentarz obwiedziony murem z kamieni polnych, od frontu sztachety żelazne i murowane ceglane słupki; w narożach pn.-wsch. i pd.-wsch. dwie kostnice na rzucie prostokąta, 1910.

       Wyposażenie jednorodne, neogotyckie, po 1909, ufundowane w większości jednocześnie z kościołem przez Stanisława Zyberk-Platera i jego żonę Elżbietę z Tyszkiewiczów (z jej fundacji ołtarze i ambona), wyk. Franciszek Maksymiuk z Komarówki, być może wg proj. arch. Józefa Piusa Dziekońskiego: 1. ołtarz główny, architektoniczny, trójosiowy, z rzeźbami: Chrystusa, św. Elżbiety i św. Jana Ewangelisty; 2-3. boczne, analogiczne, z obrazami: w prawym Matka Boska Różańcowa ze św. Dominikiem, sygn. Łucja Bałzukiewiczówna, na zasuwie św. Teresa z Avila; w lewym św. Stanisław Kostka sygn. Łucja Bałzukiewiczówna, na zasuwie św. Józef; 4. ambona, z wieżyczkowym baldachimem ze sterczynami; 5. prospekt organowy, instrument rozpoczęty 1942, ukończony przed 1948; 6. chrzcielnica z figurą św. Jana Chrzciciela; 7. ławy kolatorskie; 8-9. para konfesjonałów; 10. komoda w zakrystii. Krucyfiksy: 1. barokowy, zapewne I poł. XVIII w.; 2. o charakterze barokowym, XIX w. Stacje Drogi Krzyżowej, gips polichromowany, I ćw. XX w. Para kropielnic marmurowych po 1909. Tablica epitafijna Stanisława Zyberk-Platera (1875-1911), wyk. 1935, marmurowa, z h. Plater pod hrabiowską koroną. Monstrancja, eklektyczna z elementami neogotyckimi, przed 1914, warszawskiej wytwórni [Kazimierz] Klimowicz, złocona, z trzonem w formie pęku kłosów i winnej latorośli. Kielichy: 1. z pateną, eklektyczny, przed 1917, warszawskiej wytwórni [Adam] Nagalski i [Antoni] Psyk, plater; 2. z pateną, eklektyczny, przed 1914, warszawskiej wytwórni [Kazimierz] Klimowicz, z fundacji Joanny Sekuły i Antoniny Cybul. Puszka, neobarokowa, plater, pocz. XX w., warszawskiej firmy Norblin. Krzyże ołtarzowe: 1. neogotycki, pocz. XX w., mosiężny, 2. neobarokowy, pocz. XX w., warszawskiej firmy Bracia Henneberg, plater. Lichtarze: 1-6. neobarokowe, pocz. XX w., plater, o kanelowanych trzonach, 7. neobarokowy, pocz. XX w., plater. Lampa wieczna, neogotycka, po 1909, mosiężna. Ornaty: 1. biały, z pasa kontuszowego, II poł. XVIII w., z motywem drobnych złotych kwiatków i szelążków w pólkach; 2. biały, lata 20-te XX w., w stylu art-deco, w kolumnie wić ze stylizowanymi owocami ananasa; 3. czerwony, pocz. XX w., z adamaszku, z haftowanym Najśw. Sercem Jezusa w kolumnie.

       Na cmentarzu kościelnym żeliwny krzyż na kwadratowym murowanym cokole oraz prostokątnym postumencie z h. Aleksandrowicz, powtórzony też na tablicy z inskrypcją i datą 1843.

       Obok plebania, bez cech stylowych, zbudowana po 1910 (z 1910?), murowana z cegły, otynkowana w ozdobne pasy. Frontem zwrócona na pd., na planie prostokąta, z prostokątną niższą dobudówką od zach., parterowa, z oszkloną werandą na osi. Elewacja frontowa pięcioosiowa, boczne dwuosiowe. Dachy dwuspadowe, nad werandą oddzielny, nad dobudówką pulpitowy, kryte blachą. Przy plebanii stajnia z 1910 i dwa budynki gospodarcze z ok. 1928, murowane z kamienia polnego, z ozdobnym pasowym tynkowaniem, analogicznym jak plebania.

       Cerkiew w Konstantynowie wzmiankowana w XV w. Następnie unicka, p.w. Opieki N. P. Marii. Kolejna z fundacji Jana Pieniążka, 1720. Do dziś zachowana dawna cerkiew wzniesiona 1834 z fundacji Stanisława Aleksandrowicza, od 1875 prawosławna, wtedy też częściowo przebudowana, m.in. dostawiony portal główny, rozebrany po 1955. Po 1919 zamieniona na szkołę, wówczas gruntownie przebudowana, szkoła podstawowa do 2001. Orientowana, murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta o ściętych narożach. Fasada zwieńczona kostkowym szczytem, po bokach z dwoma wąskimi okienkami zamkniętymi półkoliście, w elewacji pn. analogiczne okno na piętrze i otwór wejściowy w przyziemiu. Wnętrze podzielone na dwie kondygnacje, kryte stropami, całkowicie pozbawione cech stylowych. Dach dwuspadowy, nad prezbiterium trójpołaciowy, kryty blachą.

       Przy ul. Wyszyńskiego1 budynek poczty, dawna organistówka parafii prawosławnej, z lat 1900-14. Murowany z cegły, otynkowany, na planie prostokąta, parterowy, dach dwuspadowy kryty blachą.

        We wsi eklektyczny zespól pałacowo-parkowy. Na założenie pałacowe składają się trzy różne stylowo części: zach., przebudowana z oficyny dawnego pałacu w stylu baroku saskiego, przekształcona w duchu klasycyzmu; wschodnia - klasycystyczny (późnoklasycystyczny?) parterowy dwór (ujęty na narożach piętrowymi wieżami i pawilonami) oraz neogotycki łącznik pomiędzy nimi.

       1660 wzmiankowany dwór, którego pozostałością są być może resztki ceglanych murów, z półkolistą wieżą, na narysie regularnym, z dwoma ryzalitami lub bastionami w obrębie parku i tzw. „Sztabu", wzdłuż obiegającej park od zach. rzeczki Krzyżówki. Nowy wzniesiony 1744 przez Karola Józefa Sedlnickiego, wówczas założony też regularny ogród francuski. Po 1761 stopniowy upadek założenia. 1804 rozebrany (z wyjątkiem oficyny wsch., wg. niektórych źródeł - przekształconej wówczas w duchu klasycyzmu) i wzniesiony nowy murowany dwór wg. proj. arch. Fryderyka Alberta Lessla. Wg. niektórych źródeł przebudowa pałacu miała miejsce w latach 40-tych XIX, wg. projektu F. Jaszczołda i to wówczas połączono obie części oraz nadano całości eklektyczny, klasycystyczno-romantyczny charakter. Z kolei wg "Katalogu zabytków sztuki w Polsce..."  to zapewne w I poł. lat 70-tych XIX w. dwór i oficyna skomunikowano neogotyckim łącznikiem, na elewację wsch. oficyny nałożony kostium w stylu neogotyku angielskiego a przy pd.-wsch. narożniku dworu wzniesiona wieża. Zapewne w pocz. XX w. dalsza przebudowa (wg. innych źródeł - na przełomie XIX/XX w., prawdopodobnie wg. projektu J. P. Dziekońskiego ), m.in. wzniesienie od zach. przylegającej do dworu drugiej wieży. 1944 znacjonalizowany, w oficynie ulokowana szkoła podstawowa, w dworze apteka. Wnętrza częściowo zdewastowane i przekształcone, m.in. w latach 60.-70.-tych XX w. usunięte supraporty w salonie, dachówka zastąpiona blachą ocynkowaną. Do niedawna zespół szkół.

       Pałac frontem zwrócony na pd., eklektyczny. Murowany z cegły, otynkowany. Dwór parterowy, na rzucie prostokąta, ujęty asymetrycznymi przybudówkami z kwadratowymi, piętrowymi wieżami, lekko wysuniętymi przed lico oraz cofniętymi pawilonami, z których wsch. prostokątny, parterowy, zach. większy, na planie zbliżonym do kwadratu, dwukondygnacyjny. Układ wnętrz dwutraktowy, przekształcony z półtoratraktowego, w niektórych pomieszczeniach wokół faset stropów pozostałości klasycystycznych dekoracji sztukatorskich o motywach trójkątów i akantowych rozet, częściowo zachowane obramienia drzwi i kominki, kafle łazienkowe, stolarka. Elewacje zwieńczone gzymsem z fryzem kostkowym. Fasada dziewięcioosiowa, z portykiem o czterech parach jońskich kolumn i trójkątnym naczółku wtopionym w schodkowy szczyt, w polu naczółka półkoliste okno; portyk poprzedzony stopniami, po bokach których dwie kamienne figury leżących lwów na prostokątnych cokołach. Okna trójdzielne, w trzeciej i siódmej osi we wnękach ujętych jońskimi kolumnami, w drugiej i ósmej osi przerobione na wejścia. Elewacja tylna dziesięcioosiowa, przekształcona. Wieża wsch. o charakterze neorenesansowym, o boniowanym parterze, zwieńczona krenelażem; okna zamknięte półkoliście. Wieża zach. neogotycka, zwieńczona blankami, przy jej pd. narożniku czteroosiowy łącznik w formie ganku na półkolistej arkadzie przejazdowej, zwieńczony blankami. Oficyna wysunięta względem dworu ku pd., na rzucie prostokąta, parterowa z piętrową częścią środkową. Układ wnętrz dwutraktowy. Fasada piętnastoosiowa, trójosiowa część środkowa opięta lizenami i zwieńczona trójkątnie; okna prostokątne, w zwieńczeniu okulus. Elewacja wsch. neogotycka, trójosiowa, z centralnym pseudoryzalitem, w którym ostrołukowe wejście, zwieńczona parawanowym szczytem z wieżyczkami i krenelażem. Dachy dwuspadowe, nad pawilonem zach. i wieżami czterospadowe, nad pawilonem wsch. pulpitowy; kryte blachą. W gabinecie dyrektora szkoły meble neobarokowe, XIX/XX w. pochodzące z wyposażenia pałacu: szafa ze śladami intarsji geometrycznych, z dwiema płycinami o zaostrzonych łukach; kredens; stół z intarsjowanym blatem.

       Na pd. od pałacu zabudowania gospodarcze, tzw. „Sztab" - dworek, gorzelnia i stajnie. Dworek administracji z 1905, murowany, parterowy, elewacje dziewięcioosiowe, boczne dwuosiowe. W elewacji frontowej na osi piętrowy ganek. Po 1945 użytkowany jako szkoła, następnie zarząd PGR. Gorzelnia, wzniesiona na fundamentach starego pałacu,  z pocz. XX w., pierwotnie mieszkania dla służby, 1936 przebudowany na gorzelnię, ob. budynek mieszkamy. Na planie prostokąta, murowana, parterowa z piętrową częścią środkową z dwoma trójkątnymi szczytami, w których owalne okna. Stajnie z pocz. XX w., bez cech stylowych. Na planie prostokąta, murowane, parterowe, na starych piwnicach sklepionych kolebkowo-krzyżowo, wspartych na czworobocznych filarach. Ob. przebudowane na magazyn.

       Na pn.-zach. od pałacu rozległy park krajobrazowy, pierwotnie ogród francuski. 1746-47 przy jego zakładaniu zatrudniony Jan Henryk Klemm. W II ćw. XIX w. przekształcony w park krajobrazowy, uzupełniany II poł. XIX w. Drzewostan częściowo wycięty, z okazami starych drzew (lipy, dęby, świerki, sosny; na terenie parku kilka drzew pomnikowych), z aleją dojazdową od wsch. Brama o murowanych czterech słupkach i kratą, oraz pozostałościami dużych wnętrz parkowych. Na zach. od pałacu pozostałość dawnego dojazdu do pałacu. Park otoczony kamiennym, częściowo zniszczonym murem.

       Na pn. od pałacu, przy drodze do Gnojna wysadzanej starymi lipami, stary folwark Konstantynów (ob. Konstantynów Kolonia). Zabudowania z II poł. XIX w. (wg. innych źródeł - z przełomu XIX-XX w.) ob. budynki mieszkalne. Na obszernym, zbliżonym do kwadratu majdanie pięć budynków murowanych z cegły z użyciem kamienia, na planie prostokąta: stodoły i obory, dom ekonoma i lodownia. Częściowo otoczony murem z kamienia i cegły.*

        Na pn. od Konstantynowa, przy drodze do Gnojna, rez. leśny Stary Las i leśniczówka z pokazową hodowlą dzików oraz niezwykła drewniana zabytkowa kapliczka - wydrążona w pniu drzewa, kryta strzechą.

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

 

W sieci

Konstantynów

- strona gminy Konstantynów