Kostomłoty

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Mała nadbużańska wieś w pobliżu Terespola, najpierw książęca a następnie klasztorna. Ślady osadnictwa z epoki brązu. Osada wczesnośredniowieczna z XI w., odnalezione tu cmentarzysko i skarb monet z tego okresu. Wzmiankowana już w 1412 r., gdy została nadana augustianom z Brześcia przez księcia Witolda. Następnie podzielona, 1528 druga część własnością Kościuszków-Kostomłockich, następnie Sapiehów w ramach dóbr kodeńskich (w  XVI w. odkupiona od zakonników przez Sapiehę), od poł. XIX w. do 1875 własność Józefa Łoskiego, następnie co najmniej do 1905 Smoleńskich, m.in. 1885-92 Konstantego Jakowlewicza Smoleńskiego.

        W 1631 erygowano tu parafię unicką, wówczas zbudowana drewniana cerkiew unicka (z tego okresu pochodzi też ikona patrona cerkwi - św. Nikity, męczennika zm. w 370 r.). Notowana w 1726, w 1852 remontowana kosztem Józefa Łoskiego, właściciela Kostomłot. Po likwidacji unii w 1874 przemianowana na prawosławną. Likwidacja unii przez carat dała początek wielkiej akcji "nawracania" siłą na prawosławie. Towarzyszyły temu wyprawy wojska i żandarmów na oporne wsie (doszło nawet do znanej masakry wiernych w niedalekim Pratulinie).

        W 1916 opuszczona, w 1925 skasowano parafię prawosławną, a w jej miejsce powołano parafię neounicką (świątynię katolicką obrządku bizantyjsko-słowiańskiego; neounia miała za zadanie przyciągnąć z powrotem tych, którzy za czasów carskich przeszli na prawosławie) p.w. św. Męczennika Nicetasa (Nikity), której przekazano cerkiew. Przedmiot zatargu między prawosławnymi i unitami (przed wojną często dochodziło tu do otwartych konfliktów między tymi dwoma wyznaniami), ostatecznie 1928 neounicka, po 1947 jedyna w Polsce. 1927-30 gruntowny remont, 1938 remont dzwonnicy, 1946 wieża zniszczona przez wichurę, odbudowana ok. 1953. Remonty: 1965, 1980-81 generalny, 1987-88 polichromia wnętrza, 2000 remont kapitalny wieży (na której wzniesiono cebulasty hełm) oraz dachu, 2002 remont generalny. W 1999 obok cerkwi wzniesiona drewniana kaplica (ołtarz polowy).

        Od przywiezienia tu w 1998 r. relikwii Błogosławionych Męczenników cerkiew stała się Sanktuarium Unitów Podlaskich. Sanktuarium odwiedza rocznie ok. 70 tys. turystów. Poza tym przy cerkwi działa Centrum Ekumeniczne, prowadzące działalność rekolekcyjną przede wszystkim wśród grup młodzieży - z Polski i z zagranicy, zarówno katolickiej jak i ewangelickiej czy prawosławnej. Warto odwiedzić to miejsce w niedzielę po 8 września. Będziemy wtedy świadkami uroczystości obchodów św. Nikity.

        Cerkiew orientowana, konstrukcji zrębowej z lisicami, zewnątrz oszalowana, na podmurówce. Salowa, na planie prostokąta, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, do którego pd pn.-wsch. przylega prostokątna zakrystia. Od zachodu węższa prostokątna kruchta, zwieńczona wieżą. Wnętrze kryte stropem z fasetą. Chór muzyczny na dwóch słupach, z balustradą z desek. Okna zamknięte półkoliście, w prezbiterium i bocznych ścianach kruchty koliste, w zakrystii prostokątne. Kruchta o trójkątnym szczycie, w którym półkoliste okno, na osi prostokątny otwór wejściowy, od południa drzwi. Wieża czworoboczna, jednokondygnacyjna, z prostokątnymi przezroczami. Dachy kryte blachą, nad nawą i kruchtą dwuspadowy, na zamknięciu prezbiterium dwupołaciowy, nad zakrystią trójpołaciowy, na wieży czterospadowy z cebulastym hełmem. Na kalenicy nawy ośmioboczna sygnaturka zwieńczona cebulastym hełmem.

        Ozdobiona wewnątrz piękną polichromią i ręcznie haftowanymi obrusami. Malowidła ścienne, 1988: na ścianach i stropie o motywach floralnych i geometrycznych, w prezbiterium grupa Deesis adorowana przez cherubiny i Komunia Apostołów. Ikonostas eklektyczny, o elementach neoruskich i neoklasycystycznych, po 1875, z ikonami z tegoż okresu, dwurzędowy, dziewięcioosiowy w dolnej i siedmioosiowy w górnej kondygnacji, carskie wrota, koniec XVIII w.; konserwowany 1985-87 przez Pawła Szcześniaka i Dymitra Petrowa. Dwa Groby Pańskie - jeden z końca XIX w., neoruski, drugi z XIX/XX w., eklektyczny. Ikony procesyjne: ok. poł. XIX w., drewniana, o kolistej tarczy ujętej glorią promienistą, z mal. ikonami: Matka Boska z Dzieciątkiem (Kazańska) i św. Pantaleon; XIX w., z ikonami Matki Boskiej Orantki i św. Mikołaja. Chorągwie procesyjne, koniec XIX w., blaszane, z ikonami: Chrzest Chrystusa i św. Mikołaj; Matka Boska z Dzieciątkiem i Zmartwychwstanie; chorągwie mal. na płótnie, z ikonami: Matka Boska z Dzieciątkiem i Chrzest Chrystusa; Zmartwychwstanie i św. Mikołaj. Krzyż precesyjny, koniec XIX w., o kolistych zakończeniach ramion, z malowidłami na awersie: Chrystus Ukrzyżowany oraz w medalionach: Bóg Ojciec, Matka Boska i św. Jan Chrzciciel, na rewersie Zmartwychwstanie i Arma Christi. Feretrony eklektyczne, XIX/XX w., z ikonami: Matka Boska Chełmska, w zwieńczeniu medalion św. Mikołaj oraz Chrystus Zmartwychwstały, w zwieńczeniu medalion św. Nikita; Matka Boska z Dzieciątkiem i św. Paraskiewa; Matka Boska z Dzieciątkiem i Wniebowstąpienie. Zwieńczenie ikonostasu, koniec XIX w., eklektyczne, trójlistne, z ikoną Zaśnięcia Matki Boskiej.

        Ikony: 1. św. Nicetas (Nikita), sygn. Mikoła z Baranowicz, fund. 1631 przez Chwedę Jackową z Przyłuk z mężem i synami (restaurowana 1970 przez Hannę Grzesikową), z przedstawieniem świętego w polu środkowym na złotym tle z tłoczonym renesansowym ornamentem, otoczonym czternastoma scenami z jego życia; 2. Matka Boska Ilińska, I poł. XVII w.; 3. Chrystus Pantokrator, I tercja XVII w. (konserwowana 1982-84 przez Joannę Czernikowską i Annę Koss oraz 1998 przez Mariannę Popławską), na złotym tle, z tłoczonym w gruncie ornamentem sieciowym; 4. Mała Deesis, XVIII w.; 5. Matka Boska z Dzieciątkiem, XVIII w. (konserwowana 1982-84 przez Joannę Czernikowską i Annę Koss); 6. Grupa świętych ze św. Onufrym; 7. Grupa trzech apostołów, ok. 1870, mal. na płótnie, zapewne z ikonostasu; 8. śś. Cyryl i Metody, po 1875, wg. napisu na odwrocie sprawiona przez Szyrajewa, ku upamiętnieniu zwycięstwa prawosławia nad unitami w Białej 1875; 9. Mandylion prezentowany przez świętych, neorenesansowa, 1889, wg. napisu na odwrocie sprawiona przez wójta kodeńskiego Mitrofana Trocejuka i księdza z Kostomłot Włodzimierza Ugrynowicza z okazji uratowania cara Aleksandra III z katastrofy kolejowej; 10. Chrystus Błogosławiący, 1898; 11. Matka Boska Kazańska, XIX w., w sukience; 12. Matka Boska w typie Eleusy, XIX w., w sukience; 13. Zaśniecie Matki Boskiej, koniec XIX w.; 14. św. Mikołaj, pocz. XX w.; 15. św. Konstantyn i Helena, mal. na blasze, XIX/XX w.; 16. Chrystus Zmartwychwstały, XIX/XX w.

        Cyborium (darochranitielnica), XIX/XX w. Monstrancja eklektyczna, po 1925, unicka, z melchizedechem przystosowanym do umieszczenia prosfory, na promienistej glorii odlewana plakiety z symbolami Ewangelistów, kameryzowana. Kielich neogotycki, 1938, warszawskiej wytwórni Teodor Werner. Krzyż ołtarzowy (naprystolny), XVIII/XIX w., mosiężny, odlewany. Para koron ślubnych, XIX/XX. Całun (płaszczanica), koniec XIX w., haft jedwabiem na aksamicie, z aplikowanymi malowanymi twarzami, w bordiurze wić roślinna, inskrypcja i popiersia Ewangelistów na narożach. Kapa, koniec XIX w., z rosyjskiego brokatu z motywem wici roślinnej i pęków dużych pierzastych liści. Księgi liturgiczne: Triodion, Poczajów 1767, w oprawie z czarnej skóry tłoczonej w motywy roślinne, ze złoceniami; dwa ewangeliarze: Moskwa 1827 i Moskwa 1833, oba w oprawach z mosiężnymi plakietami z przedstawieniami Ewangelistów.

       Obok cerkwi (na pd.-zach.) znajduje się drewniany budynek plebani z końca XIX w. Konstrukcji zrębowej, oszalowana pionowo, na betonowej podmurówce. Na planie prostokąta, z przylegającą od wschodu prostokątną, węższą i niższą sienią. Elewacje sześcioosiowe, boczne dwuosiowe, okna w deskowych obramieniach, wycinanych w zgeometryzowane wzory. Dach dwuspadowy, kryty blachą.*

        We wsi zachowało się ponadto kilka drewnianych domów z XIX/XX w. i resztki parku dworskiego. Niedawno zaś powstała tu nowa cerkiew p.w. Serafima z Sarowa, wzniesiona dla miejscowej społeczności prawosławnej.

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

W sieci

Unici na Podlasiu

- strona o podlaskich unitach i ich prześladowaniach

Kostomłoty

- strona jedynej w Polsce parafii neounickiej