Brześć

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

 

BRIEST, pol. Brześć, Brześć Litewski. Miasto obwodowe (wojewódzkie) w zachodniej Białorusi, przy granicy z Polską, ok. 300 tys. mieszkańców . Położone nad Bugiem przy ujściu Muchawca, połączonego kanałem z dorzeczem Dniepru.

HISTORIA

Wzmiankowany w 1017 r. jako Gród Bereście, w XI-XIII w. we władaniu książąt ruskich, a od ok. 1319 należał do Wielkiego Księstwa Litewskiego (stąd nazwa: Brześć Litewski). Po unii lubelskiej w 1569 roku w składzie Rzeczypospolitej, jako siedziba utworzonego wówczas woj.  brzesko-litewskiego (po podziale wcześniejszego woj. podlaskiego). W 1596 r. był miejscem zawarcia unii brzeskiej.

Po III rozbiorze w 1795 r. miasto przyłączone zostało do Austrii, w 1909 do KW, a od 1815 r. do Rosji. W latach 1819-1823 został położony trakt bity z Warszawy do Brześcia. Po powstaniu listopadowym na polecenie cara Mikołaja I rozpoczęto budowę potężnej twierdzy, składającej się z Cytadeli i trzech zespołów umocnień. W 2 połowie XIX w. ważny węzeł kolejowy. W jednej z fos twierdzy pochowano potajemnie słynnego księdza Stanisława Brzóskę (1831-1865), który był jednym z najdłużej działających dowódców w Powstaniu Styczniowym. 1 marca 1870 została otwarta droga żelazna, łącząca Warszawę z Brześciem.

W 1915 roku ewakuowano przymusowo ludność w promieniu 30 km od twierdzy brzeskiej. W czasie I WŚ, pomimo wcześniejszej intensywnej rozbudowy, twierdza nie odegrała znaczącej roli - po 2-dniowych walkach podczas letniej ofensywy państw centralnych w roku 1915 została opuszczona przez Rosjan  i zajęta bez walki przez Niemców 26 sierpnia 1915. Podczas I WŚ w tzw. Białym Pałacu na terenie twierdzy (budynku dawnego klasztoru bazylianów z 1629, przerobionym na kasyno oficerskie) rozmowy pokojowe między Rosją bolszewicką a Państwami Centralnymi (15 XII 1917 -I 1918, potem wznowione). 3 III 1918 r. podpisano tu pokój brzeski. 9 II 1919 r. wycofały się ostatnie oddziały niemieckie (pod wpływem pogłosek o silnych oddziałach polskiej kawalerii w okolicach Prużany - był to 600-osobowy oddział rotmistrza Dąbrowskiego). Niemcy oddali twierdzę gen. Listkowskiemu i ewakuowali się do Prus Wschodnich. W wojnie polsko-bolszewickiej toczyły się ciężkie walki w rejonie twierdzy od lipca do września 1920, 1 sierpnia 1920 na krótko miasto zajęły wojska bolszewickie.

W latach 1919-39 Brześć należał do Polski a twierdza brzeska służyła Wojsku Polskiemu; w latach 1920-39 Brześć był stolicą województwa poleskiego (po pożarze Pińska). W 1930 r. twierdza była miejscem przetrzymywania działaczy antysanacyjnych (Wincenty Witos, Herman Liebermann), mającego zastraszyć opozycję przed zbliżającymi się wyborami do sejmu.

We wrześniu 1939 r., w dniach 14-17 twierdzy broniły przed czołgami niemieckimi z 19 korpusu pancernego gen. Guderiana wojska polskie (3 bataliony piechoty, 3 kompanie starych czołgów Renault, dywizjon artylerii lekkiej i bateria przeciwlotniczej). Po kapitulacji twierdzy Niemcy wkrótce wycofali się na mocy porozumienia ze Związkiem Sowieckim i 28 IX oddali twierdzę Rosjanom (po czym w czerwcu 1941 r. musieli ją ponownie zdobywać...). W Brześciu nastąpiło uroczyste spotkanie obu armii i wspólna defilada wojsk niemieckich i sowieckich. Następnie  wyniku umowy granicznej Brześć był pod okupacją sowiecką, w graniach Białoruskiej SRR.

Po agresji Niemiec na ZSRR obrona trwała od 22 do 30 VI, izolowane grupy walczyły do 20 VII 1941r. (co szybko zostało w zmitologizowanej wersji wykorzystane przez radziecką propagandę, podtrzymującą przez lata po wojnie żywy do dziś "kult" bohaterskich obrońców twierdzy; obrona twierdzy przeszła do legendy „wojny ojczyźnianej" ZSRR, a brzeska cytadela otrzymała miano "twierdzy - bohatera ZSRR"). Ponownie zdobyta przez Armię Czerwoną w ramach operacji brzesko-lubelskiej, trwającej od 18 do 28 VII 1944. Po 1944 ponownie na terytorium Białoruskiej SRR. Od 1991 r. miasto obwodowe (wojewódzkie) na Białorusi.

WSPÓŁCZESNOŚĆ

Ośrodek przemysłu spożywczego, włókienniczego, elektrotechnicznego, odzieżowego, maszynowego i materiałów budowlanych. Duży węzeł kolejowy i drogowy na granicy z Polską. Port rzeczny na szlaku żeglugowym łączącym Bug z Prypedą i Dnieprem poprzez Kanał Dnieprzańsko-Bużański oraz port lotniczy. Siedziba szkół wyższych. Obwód brzeski uczestniczy w polsko-ukrańsko-białoruskim Euroregionie Bug.

 

TWIERDZA

Najcenniejszym zabytkiem i największą atrakcją turystyczną miasta jest Twierdza Brzeska - zespół fortyfikacji wzniesionych przez Rosjan przy ujściu rzeki Muchawiec do Bugu.

W latach 1836-46 (wg. innych źródeł 1831-42 lub1833-38) na wyspie zbudowana została piętrowa cytadela, opasana pierścieniem umocnień w odległości 3-5 km od cytadeli. Na zachodnim brzegu Bugu wybudowano cztery potężne bastiony - wały ziemne o wysokości do 10 m, z kamiennymi śródszańcami wewnątrz. Przedmoście łączył z cytadelą największy w ówczesnej Rosji most linowy na Bugu i droga przez Bramę Terespolską w jej murach

Cytadelę zbudowano wg projektu gen. Oppermana. Tworzyły je zamknięte w kole obronne koszary o długości 1800 m. Na dwóch kondygnacjach było 500 kazamat, które mogły pomieścić 12 tys. żołnierzy.

W dwumetrowej grubości ścianach koszar pozostawiono liczne otwory strzelnicze skierowane wyłącznie na zachód, w kierunku Terespola, do prowadzenia ognia artyleryjskiego i z broni strzeleckiej. Początkowo zespół forteczny składał się z czterech głównych umocnień, połączonych czterema mostami i bramami.: Centralnego (cytadeli, na miejscu dawnego zamku i historycznego centrum Brześcia) oraz zbudowanych w miejscu dawnych przedmieść umocnień Kobryńskiego, Wołyńskiego (powstało na miejscu średniowiecznego grodziska i klasztoru bernardynów z 1781 r., który przebudowano na szpital) i Terespolskiego.

Zabudowę miejską zniszczono, poza niektórymi istniejącymi na terenie starego centrum budynkami murowanymi (takimi jak kościoły, klasztory i cerkwie), które wykorzystano przy budowie twierdzy. I tak np. w klasztorze jezuitów (1623) umieszczono kancelarię, zaś w klasztorze bazylianów, tzw. Białym Pałacu (1629) umieszczono kasyno oficerskie. Zabudowa miejska Brześcia została przeniesiona na wschód, na nowo założone przedmieścia. Zniszczeniu uległ również pobliski Terespol, położony po drugiej stronie Bugu, którego zabudowę przeniesiono z kolei kilka kilometrów na zachód.

Od 1864 r. następowała rozbudowa twierdzy, przez budowę pierścienia (o długości ok. 30 km) 10 fortów artyleryjskich w promieniu 2,5-5 km na zachód od cytadeli. W ramach kolejnej rozbudowy wzniesiono w latach 70-tych 7 fortów artyleryjskich w promieniu 6-8 km od cytadeli, tworzących obwód długości ok. 45 km. Każdy z nich miał 4 działa pośrednie oraz koszary, magazyny i prochownię. Nowy pierścień stanowił główną pozycję obronną twierdzy.

W latach 1911-14, w związku z przygotowaniami do wojny, Rosjanie wybudowali jeszcze jeden pierścień fortyfikacji zewnętrznych. Linia 14 fortów tworzyła wysuniętą pozycję polową, głównie na przedmościu terespolskim, w promieniu ok. 10 km od cytadeli.

        W czasie II wojny światowej, w wyniku zaciętych walk we wrześniu 1939 r. a później w czerwcu i lipcu 1941 r. twierdza została poważnie zniszczona. Ucierpiały przede wszystkim zabytkowe budynki umocnienia Centralnego - cytadeli. Zachowane fragmenty cytadeli i Umocnienia Kobryńskiego stanowią dziś rezerwat historyczny i muzeum-mauzoleum „Twierdza - Bohater" upamiętniające obronę twierdzy w 1941 r., nadal ściągając pielgrzymki z całego byłego ZSRR...

 

INNE ZABYTKI

Z powodu zniszczenia większej części bogatej spuścizny architektonicznej miasta podczas budowy twierdzy do naszych czasów zachowało się niewiele zabytków. Wewnątrz samej twierdzy częściowo zachowane i przebudowane budowle sakralne m.in. kościoły zakonne z XVII i XVIII w. (klasztor jezuitów z 1623 - kancelaria; klasztor bazylianów, tzw. Biały Pałac z 1629 - kasyno oficerskie), ruiny klasztoru bernardynek (zbudowany w XVIII w.,  przebudowa w XIX w.), Sobór Św. Mikołaja  (z lat 1856-79, przebudowywany 1928, 1990-).

Dziś zobaczyć możemy oprócz Twierdzy również m.in. sobór katedralny (1865-68), cerkiew Św. Mikołaja (1904-06), zbór protestancki z 1920. Zachowała się zabytkowa zabudowa miejska od XIX do pocz. ХХ w. i zabudowa w stylu zakopiańskim z lat 1920-30 oraz cmentarze: katolicki, Tryszynski, Armii Bułak-Bałachowicza z 1920 r.

       Zachował się też katolicki kościół Podwyższenia Krzyża (dawna katedra), zbudowany w 1856 r. w stylu późnego klasycyzmu. Zamknięty został w 1948 r., przebudowany i odremontowany, zwrócony został wiernym w 1990 r. W kościele XVII-wieczny cudowny obraz Matki Boskiej Brzeskiej w sukience z pozłacanego srebra ozdobionej drogimi kamieniami, pochodzący z dawnego kościoła Bernardynek w Brześciu. 

W sieci

Podlaskie forty

- historia Twierdzy oraz historia, lokalizacja i zdjęcia fortów położonych po polskiej stronie, w okolicach Terespola

Kresy wschodnie

- historia miasta

Brześć Litewski

- zdjęcia zabytków Brześcia

W cieniu twierdzy...

- artykuł o twierdzy brzeskiej