Mielnik

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

 

       Miejscowość o charakterze letniskowym, położona malowniczo na prawym brzegu Bugu. Dawniej miasto (od 1440 do 1934), jeden z najstarszych grodów na Podlasiu. Z racji swego położenia - przy ważnym szlaku handlowym - znany był już w XI w.; na przestrzeni dziejów stanowił własność Litwy, Rusi i Mazowsza.

       Położony jest na wysokim prawym brzegu Bugu, na bogatych złożach kredowych wykorzystywanych od XVI w. i dotąd intensywnie eksploatowanych. W okresie międzywojennym rozpoczęto, nad samym Bugiem, wydobywanie kredy metodą odkrywkową a powstałe wówczas zakłady (kopalnia i przetwórnia kredy) funkcjonują do dziś. Zabudowa miejscowości rozciągnięta jest wzdłuż rzeki, z dominującym w panoramie wysokim grodziskiem. We wsi liczne zachowane ślady przeszłości: zachowały się m.in. przykłady budownictwa drewnianego z pocz. XX w. a w centrum wsi - dawny układ urbanistyczny z dużym prostokątnym rynkiem (ośrodkiem rozplanowania lokacyjnego), obecnie zamienionym w zadrzewiony skwer.

Historia

      Początki Mielnika związane są z osadnictwem ruskim w IX-XI w. na terenach między Bugiem a Nurcem. Gród strzegący przeprawy przez rzekę na szlaku nadbużańskim założony został zapewne w poł. XI w. przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, który objął tę część Podlasia 1044-66 w zamian za pomoc udzieloną Kazimierzowi Odnowicielowi przy tłumieniu buntu wojewody mazowieckiego Miecława. W II poł. XI w. i w XII w. teren równoległego z ruskim osadnictwa mazowieckiego (w pobliżu, na drodze do Osłowa trzy kurhany i cmentarzysko mazowieckie w grobami w obstawie kamiennej). 1240 wzmiankowany w związku z polsko-ruskimi wyprawami na Jaćwingów, wówczas we władaniu księcia halickiego Daniela Romanowicza. 1260 w Letopisie Ipatiewskim wzmianka o pobycie jego brata księcia Wasylki Romanowicza oraz istnieniu cerkwi p.w. Bogarodzicy z cudowną ikoną Spasa. Ok. 1350 zdobyty przez księcia litewskiego Kiejstuta, 1366 i 1379 wymieniany wśród głównych grodów litewskich; 1378 splądrowany przez wojska krzyżackie pod dowództwem Teodoryka Elnera, komtura Bałgi. 1382 po śmierci Kiejstuta zajęty przez jego zięcia Janusza I ks. mazowieckiego, 1391 przekazany mu w lenno przez Władysława Jagiełłę; ok. 1408 przejęty przez w. księcia litewskiego Witolda; 1430-43 przejściowo w posiadaniu Bolesława IV ks. mazowieckiego, 1440 otrzymał z jego nadania prawo miejskie chełmińskie, 1444 zmienione na magdeburskie przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Od XV w. siedziba sądu ziemskiego i grodzkiego, 1520 stolica powiatu a w 1566 ziemi mielnickiej. W zamku wzniesionym w XV w. na terenie d. grodu w 1501 odbył się słynny zjazd panów polskich i litewskich (unia mielnicka) i wydany został przez Aleksandra Jagiellończyka tzw. przywilej mielnicki. Tu też w 1506 Zygmunt Stary oczekiwał poselstwa proszącego o przyjęcie tronu polskiego. 1551 wzmiankowane istnienie przeprawy mostowej w pobliżu zamku. W XVI w. port rzeczny i komora solna. Od 1616 ośrodek dóbr królewskich starostwa mielnickiego. 1655 miasto zostało spalone przez Szwedów i po tym upadku nie wróciło już do dawnej świetności. Po III rozbiorze w zaborze pruskim, 1807 w obwodzie białostockim wcielonym do Rosji. Prawa miejskie utracił w 1934.

Okolice "Góry Zamkowej"

        Nad Bugiem (na pd.-zach. od rynku) wznosi się grodzisko, położone na tzw. Górze Zamkowej - wysokim, sztucznie podsypanym wzgórzu, górującym ok. 60 (80?) metrów nad doliną Bugu. Na ściętym wierzchołku plateau o wymiarach 24 x 18 m otoczone resztkami wałów i fosy. Na stokach wzgórza od strony rzeki zachowane fragmenty murów z kamieni polnych. Gród wczesnośredniowieczny zastąpiły zapewne w XV w. drewniane zabudowania zamku górnego oraz drewniany zamek dolny z murowaną wieżą, opisywane w lustracjach 1545 i 1551. Spalone 1656 przez Szwedów, nie zostały odbudowane. Badania archeologiczne nie potwierdziły przekazów o istnieniu w tym miejscu murowanej cerkwi. Na szczycie wzgórza (gdzie można wspiąć się po drewnianych schodach) wspaniały punkt widokowy (jedno z najlepszych miejsc do podziwiania niezwykle malowniczej pradoliny Bugu i samej dziko meandrującej rzeki!) oraz pozostałości murowanej prawosławnej kapliczki-pomnika p.w. św. Aleksandra Newskiego, zbudowanej w 1865 dla uczczenia cara Aleksandra II, rozebranej 1927. Zachowane fundamenty na planie prostokąta zamknięte od wsch. półkoliście. Od zachodu fragmenty tynkowanego muru z pilastrami toskańskimi na narożu.

       U podnóża grodziska ruiny dawnego późnogotyckiego kościoła parafialnego franciszkanów p.w. Św. Trójcy z XVI w. Erygowanie parafii p.w. Bożego Ciała, N.P. Marii i św. Mikołaja oraz budowa pierwotnego kościoła miała miejsce przed 1420, kiedy w. książę litewski Witold powiększył jego uposażenie; 1432 wzmiankowany pleban Maciej z Tumy. 1513 potwierdzenie uposażenia przez Zygmunta Starego, wówczas też wzmianka o usytuowaniu kościoła par. przy dolnym zamku oraz o istnieniu filialnego na terenie miasta. 1545 i 1551 określony jako niewielki, murowany, z kryptą. W końcu XVI w. rozbudowany lub przebudowany, konsekrowany 1618. Spalony wraz z zamkiem w czasie wojen szwedzkich w poł. XVII w., odbudowany w pocz. XVIII w., odtąd zapewne zmiana wezwania. 1851 określony jako opuszczony. 1866 spalony i zamknięty, 1871 przerobiony na cerkiew p.w. Ducha Św. Spalony 1915, po I wojnie ruiny odzyskała parafia katolicka. W 1929 powstał komitet odbudowy, której zaniechano wobec istnienia nowego kościoła parafialnego, ukończonego w 1920. Pierwotna zakrystia do 1939 użytkowana jako kaplica p.w. św. Antoniego, zniszczona 1941. Mury kościoła częściowo rozebrane 1940-44. Orientowany, murowany z cegły z użyciem kamieni polnych w dolnej partii ścian od wsch. Na planie prostokąta. Salowy, prezbiterium nie wyodrębnione, zamknięte ścianą prostą, podpiwniczony. Od pd. pierwotnie prostokątna zakrystia. Zachowane ściany zewnętrzne pn. i wsch. oraz częściowo trzyokienna fasada, fragment portalu z piaskowcowym profilem wałkowym oraz jedna z wieżyczek z pocz. XVIII w., flankujących pierwotnie szczyt fasady, opilastrowana na narożach. Okna zamknięte półkoliście, dwustronnie rozglifione. W ścianie wsch. od wnętrza wnęki prostokątne, zamknięte dwubocznie.

Pozostałe

       W zach. części osady, na naturalnym wzniesieniu przy pd. pierzei ul. Brzeskiej murowana prawosławna cerkiew parafialna p.w. Narodzenia NMP Przeczystej z lat 1821-23 (z przylegającym od pd.-wsch. cmentarzem z prawosławną kaplicą cmentarną). Nieznana jest lokalizacja pochodzącej sprzed 1260 cerkwi p.w. Bogarodzicy, natomiast w tym miejscu m.in. w 1551 wzmiankowane jest istnienie cerkwi p.w. Zmartwychwstania (tutaj też, w pobliżu obecnego cmentarza prawosławnego, lokalizuje się wzmiankowaną 1560 ulicę Woskriesieńską). Cerkiew w tym miejscu była pierwotnie prawosławna, co najmniej od 1646 unicka, po 1839 ponownie prawosławna. Kolejne drewniane cerkwie niszczone były pożarami w 1614 i 1656. Drewnianą cerkiew z pocz. XVIII w. przeniesiono w 1878 do Grabarki, gdzie spłonęła w 1990. Obecna wraz z murowanym ogrodzeniem wzniesiona 1821-23 jako klasycystyczna, 1907-10 przekształcona w historyzującym stylu rusko-bizantyńskim, wówczas dobudowa przedsionka z wieżą i poprzedzającej go kruchty oraz pięciu pozornych cebulastych kopułek nad środkowym przęsłem korpusu. Remontowana 1985 z zatarciem cech stylowych korpusu poprzez jednolite otynkowanie jego elewacji, pierwotnie z łamanego kamienia polnego o ramowych podziałach tynkowych z pseudopilastrami.

       Cerkiew orientowana, klasycystyczna z neobizantyńskim przęsłem zach. Murowana z kamienia polnego i cegły, tynkowana. Na planie prostokąta. Korpus trójprzęsłowy, z zamkniętą trójbocznie częścią ołtarzową nie wyodrębnioną w bryle, od zach. poprzedzony nieco węższym i niższym przęsłem przedsionkowym z wtopioną weń wieżą oraz prostokątną kruchtą na osi. Wnętrze podzielone na nawy trzema parami drewnianych kolumn toskańskich, od zach. przedsionek wydzielony trójłucznym przejściem arkadowym, nad którym wysunięty nad nawę prostokątny balkon drewnianego chóru muzycznego. Szeroka nawa główna nakryta pozorną kolebką, w bocznych oraz w części ołtarzowej płaski strop, w przedsionku i kruchcie sufity. Okna rozglifione, zamknięte odcinkowo, w przedsionku wąskie prostokątne, w zach. ścianie wieży para kolistych. Elewacje korpusu dzielone pilastrami, w przęśle ołtarzowym zdwojonymi, zwieńczone bezporządkowym belkowaniem, w przedsionku wzbogaconym o kostkowy fryz. Fasada trzyprzęsłowa, na osi ujęta niższymi przęsłami przedsionka masywna wieża dołem kwadratowa, ozdobiona podwieszonym fryzem arkadkowym, górą ośmioboczna z trójkątnymi szczycikami, otwarta czterema półkoliście zamkniętymi przezroczami; na osi kruchtą z uskokowym półkolistym portalem. Dachy kryte blachą, nad korpusem i kruchtą dwuspadowe, w bocznych częściach przedsionka płaskie; wieża z ostrosłupowym ośmiobocznym hełmem, pozorne kopułki ośmiopołaciowe.

       Ikonostas oraz cztery kiwoty eklektyczne o przewadze cech neorenesansowych pocz. XX w. Ikony barokowe XVIII w.: 1. Matki Boskiej z Dzieciątkiem, w typie Hodegetrii, z tłoczonymi w zaprawie kredowej, złoconymi koronami i rokokowym ornamentem płaszcza, całkowicie przemalowana zapewne w pocz. XX w., konserwowana 1986 przez Kazimierza Kawę w Warszawie; 2. Matki Boskiej Orantki stojącej na antropomorficznym półksiężycu, XVIII w. o charakterze ludowym, mal. na desce, pochodząca z cerkwi cmentarnej. Puszka barokowa XVIII w., owoidalna, gładka, okolona glorią z płomienistych i graniastych promieni, zwieńczona krzyżykiem z odlewaną pasyjką, na pierścieniowym trzonie z gruszkowym nodusem, stopa owalna dwustrefowa, dolna puklowana ośmiopolowa. Kociołek na wodę święconą klasycystyczny ok. 1820-30, cynowy, w formie dwuusznego krateru na wysokiej kolistej stopie. Dwie lampy wieczne, klasycystyczne ok. 1830, srebrzone. Ponadto na plebanii z nie zachowanego barokowego ikonostasu I poł. XVIII w. całopostaciowe przedstawienia dwunastu apostołów, mal. na desce, przemalowane w trakcie konserwacji wyk. ok. 1980 przez Wiktorię Tołłoczko-Tur w Białymstoku.

       Na wytyczonym w 1814 cmentarzu prawosławna kaplica cmentarna p.w. Opieki Matki Boskiej. Zbudowana po 1776 (zapewne jako unicka), powiększona 1985-87 o część zach. Orientowana, drewniana, konstrukcji zrębowej, wzmocnionej lisicami. Na planie prostokąta, okna i drzwi prostokątne. Na kalenicy cebulasty hełm na ośmiobocznej podstawie, nad nowszą częścią zach. niska czworoboczna wieżyczka-dzwonnica z ośmiopołaciowym namiotowym daszkiem. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Wewnątrz ikona Trzej Apostołowie pocz. XVIII w., konserwowana 1985 przez Marię Oborską.

       W części wsch. Mielnika, na wzgórzu przy pn. pierzei ul. Brzeskiej, usytuowany jest neobarokowy, obecny kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego, zapewne w miejscu wzmiankowanego od 1513 dawnego kościoła filialnego p.w. św. Rocha, rozebranego 1829. Zbudowany 1912-20. Remontowany 1982-5. Orientowany, murowany z cegły, tynkowany. Salowy, na planie prostokąta, z ryzalitem od zach. i zamkniętym prosto prezbiterium wyodrębnionym we wnętrzu. Okna zamknięte półkoliście. Elewacje dzielone parami pilastrów toskańskich. Fasada trójprzęsłowa, z trójkątnym szczytem, jej dwukondygnacjowa część środkowa poprzedzona prostokątną kruchtą z trójkątnym naczółkiem, przęsła boczne ślepe, z półkoliście zamkniętymi płycinami. Dach dwuspadowy, kryty blachą. W ołtarzu głównym obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, kopia zapewne XVIII w. obrazu włoskiego, restaurowany 1964 przez Piotra Żyngiela. Krucyfiks barokowy koniec XVII w., w kruchcie. Monstrancje: 1. regencyjna ok. 1720-30, z glorią o formie dwunastoramiennej gwiazdy z wiązek nierównej długości promieni, gładkim trzonie z wazonowym ośmiodzielnym nodusem i takąż owalną, profilowaną czterolistną stopą z dwukrotnie powtórzonymi cechami: imienną SHW oraz próby srebra; 2. unicka, rokokowa III ćw. XVIII w., z promienistą glorią zwieńczoną koroną podtrzymywaną przez putta, pod którą gołębica Ducha Św., trójkątne reservaculum z melchizedechem o dwóch wgłębieniach na prosforę, wpisane w kolistą tarczę trybowaną w spiralne chmurki, wśród których główki anielskie, trzon w formie figurki Immaculaty, nodus kielichowy puklowany, na ramionach figurki adorujących puttów, stopa owalna z ośmiopolowym puklowanym otokiem, dekorowana trybowanym ornamentem rocaille. Kielich ok. 1730, gładki, z kolistą profilowaną stopą, z cechami SHW oraz próby srebra. Puszka kulista, gładka, koniec XVIII w. Tacka ploterowa IV ćw. XIX w., z numerem katalogowym oraz dwoma stemplami warszawskiej firmy Norblin i Ska: alfabetem łacińskim i arabskim.

       Przy ul. Brzeskiej 69 dawna plebania  Zapewne z ok. poł. XIX w. (1808 wzmiankowana drewniana, nowo zbudowana przed kilkunastu laty), przebudowana XX w. Murowana z cegły, tynkowana. Piętrowa, na planie prostokąta, z gankiem od frontu. Naroża opilastrowane, ściany zwieńczone profilowanym gzymsem. Okna w szerokich uszakowych opaskach tynkowych. Układ wnętrz jednotraktowy. Dach przekształcony, obecnie dwuspadowy, kryty eternitem.

       Na rogu wsch. pierzei rynkowej i ul. Brzeskiej budynek dawnej synagogi, wzniesiony ok. poł. XIX w., pozbawiony cech stylowych (obecnie dom mieszkalny/galeria). Bożnica murowana z cegły, otynkowana. Na rzucie prostokąta. Parterowa z mieszkalnym poddaszem. Elewacje trzyosiowe. Dach dwuspadowy, kryty dachówką, z odeskowanym szczytem. Przy elewacji wsch. przybudówka mieszcząca pierwotnie babiniec.* Na rynku pomnik 500-lecia unii mielnickiej

        Piękne położenie Mielnika wśród wzgórz na Bugiem, doskonały mikroklimat i otoczenie lasów sprawiły, że jest to popularna miejscowość letniskowo-uzdrowiskowa. Pomiędzy Mielnikiem a położonym na drugim brzegu Zabużem kursuje sezonowy prom linowy  "Ziemia Mielnicka" (przeprawa czynna od maja do października, czasami może być nieczynna w sezonie z powodu wysokiego stanu wód). Dojazd do przystani - kawałek za Zabużem należy zjechać w prawo z głównej drogi (tzw. "nadbużanki") w miejscu wskazanym przez znak. Obsługa promu mieszka nieopodal w Mielniku i zjawia się po kilku minutach od telefonicznej informacji o oczekujących na przeprawę pieszych/rowerzystach/samochodach (tel. 0-85-657-70-81, 503-080-799 oraz 606-279-964).

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice", Tom XII zeszyt I, Maria Kałamajska-Saeed

W sieci

Mielnik

- strona gminy Mielnik