Międzyrzec Podlaski

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Miasto położone na pograniczu Wysoczyzny Siedleckiej i Polesia Zachodniego, u zbiegu Krzny Północnej i Południowej, w pobliżu ujścia kanału Wieprz-Krzna.

Międzyrzecki spis treści:

  1. Historia miasta

  2. Zespół pałacowy

  3. Zabytki sakralne
           Kościół p.w. św. Mikołaja
          
    Kościół p.w. św. Józefa

                 Kościół p.w. śś. Piotra i Pawła

  1. Na rynku i w okolicach

           Architektura miejska

           Międzyrzeckie kapliczki i cmentarze

           Pozostałe

  2. W okolicy Międzyrzeca

Historia miasta

Początki Międzyrzeca

        Najstarsza wzmianka o Międzyrzecu pochodzi z 1390, kiedy to król Władysław Jagiełło nadaje te dobra (wieś Międzyrzecze?) Abrahamowi Chamcowi (zm. przed 1428). 1434 nadane przez w. ks. Witolda Mikołajowi Nasucie, staroście drohickiemu i mielnickiemu. Zapewne po 1440, a przed 1442, lokacja dokonana przez M. Nasutę i nadanie prawa magdeburskiego przez ks. Bolesława Mazowieckiego (wg innych źródeł - co najmniej w 1477). Od 1455 własność Jana Nasutowicza (syna M. Nasuty?), starosty brzeskiego, który na miejscu starego kościoła wzniósł nowy p.w. św. Mikołaja. 1477 istniał dwór, w tym samym roku wymienia się już szkołę w Międzyrzecu (istniejącą przy kościele św. Mikołaja), nad którą patronat sprawowała akademia Krakowska.1483 po śmierci Jana Nasutowicza Międzyrzec przeszedł przez małżeństwo jego córki Anny na Jana Juriewicza Zabrzezińskiego, późniejszego wojewodę trockiego.1486 otrzymał on od Kazimierza Jagiellończyka potwierdzenie własności dóbr i przywilej na targi i jarmarki, co zapoczątkowuje rozwój miasta i zespołu majątkowego tzw. Międzyrzecczyzny.

XVI-XVII w.

        Miejsce pobytu króla Aleksandra Jagiellończyka. 1508 własność Jana Janowicza Zabrzezińskiego, wojewody nowogródzkiego, następnie Jana Janowicza Zabrzezińskiego mł., po nim jego córki Anny, zamężnej z Fiodorem Sapiehą, a następnie 1555 ze Stefanem Zbaraskim, wojewodą trockim. Po śmierci ich syna Piotra Zbaraskiego, z ręką jego trzeciej żony Doroty Firlejówny, 1586 przeszedł w posiadanie Lwa Sapiehy, kanclerza lit. Już w poł. XVI w. znaczący ośrodek miejski złożony z dwóch części - nowego i starego miasta. Swój rozwój zawdzięczał m.in. położeniu na tzw. trakcie brzeskim, na pograniczu ziemi brzeskiej Wlk. Ks. Litewskiego z Koroną Polską (jako miasteczko graniczne posiadał komorę celną). Znajdowały się tu m.in. dwa rynki, ratusz, dwie cerkwie prawosławne, dwa kościoły, bożnica (notowana 1562). Miasto znane było z handlu zbożem, futrami, skórą i produktami leśnymi, miało ponad 300 domów i ponad 2,5 tys. mieszkańców. 1586 otwarcie w mieście warzelni soli. 1591 notowany zamek. 1602 w wyniku procesu dobra przyznane Barbarze Zbaraskiej, która w tym roku wniosła je Gabrielowi Tęczyńskiemu, miecznikowi koronnemu. Wówczas na nowym miejscu wzniesiono drewniany pałac z rozległym założeniem ogrodowym. 1619-37 dobra pod zarządem brata Gabriela, Jana Tęczyńskiego, wojewody krakowskiego jako opiekuna małoletniej Zofii, córki zmarłego Gabriela, późniejszej Janowej Daniłowiczowej. W I poł. XVII w. ostatecznie utrwalony podział na tzw. Stare i Nowe Miasto. Dominowała wówczas zabudowa drewniana, z rezydencją właścicieli w zach. części obecnego zespołu pałacowego, ratuszem, dwoma kościołami (par. i szpitalnym), dwoma cerkwiami unickimi, synagogą i szkołą żydowską, halami targowymi, browarami i młynami. W mieście było 12 ulic, w tym pięć brukowanych i pięć mostów. 1637 po śmierci Jana Tęczyńskiego przedmiot długoletniego sporu pomiędzy jego spadkobiercami - Aleksandrem Ludwikiem Radziwiłłem, marszałkiem lit., dziedzicem Białej, wdową po Janie Tęczyńskim Dorotą, Łukaszem Opalińskim (mężem Izabeli z Tęczyńskich) i Zofią Tęczyńską, zamężną następnie z Janem Daniłowiczem, która wraz z mężem rezydowała w mieście. 1648 miasto złupione przez wojska Chmielnickiego, następnie zniszczone w czasie Potopu. Ok. poł. XVII w. przeszło ostatecznie na własność Izabeli z Tęczyńskich i Łukasza Opalińskich, 1668 odziedziczone przez ich syna Stanisława Łukasza, rotmistrza Jana III. 1672, 1680 pożary miasta. 1674 trzecie co do wielkości miasto w woj. podlaskim, po Bielsku i Siemiatyczach.

XVIII-pocz. XIX w.

       1704 po bezpotomnej śmierci Stanisława Opalińskiego właścicielką Międzyrzeca została jego najbliższa krewna Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska. 1707 miasto zniszczone przez wojska rosyjskie, 1718 pożar, spłonęła m.in. synagoga, wówczas Elżbieta Sieniawska wydaje przywilej na odbudowę synagogi, kirkutu, szpitala żydowskiego, jatki, wagi i szkoły żydowskiej. 1729 miasto odziedziczone przez Zofię Marię z Sieniawskich Denhoffową, która 1731 wniosła dobra międzyrzeckie Augustowi Czartoryskiemu - odtąd przez ponad 120 lat rezydencja ks. Czartoryskich. 1735 i 1737 pożary miasta. 1759 założenie nowego cmentarza żydowskiego, od 1761 budowa murowanej synagogi. 1775 największe miasto Podlasia, prowadziło międzynarodowy handel, 1787 liczyło ponad 1800 mieszkańców. 1777 kompozycja nowego ogrodu przy pałacu. 1787 kolejny pożar, 1788 zniszczenie przez powódź.  Z początkiem  XIX w. dobra międzyrzeckie stają się własnością księcia Konstantego Czartoryskiego.1820 istniało 485 budynków, w tym 69 murowanych, miasto liczyło 4442 mieszkańców, z czego 2918 stanowili Żydzi. 1821 wielki pożar, w następnych latach odbudowa i porządkowanie miasta, m.in. wybrukowanie ulic. W latach 1821-23 przeprowadzono przez miasto szosę łączącą Warszawę z Brześciem, tzw. "trakt brzeski".

Po powstaniu listopadowym

       Podczas Powstania Listopadowego 29 VIII 1831 stoczona została pod Międzyrzecem bitwa pomiędzy wojskami polskimi, dowodzonymi przez gen. Prądzyńskiego, a wojskami rosyjskimi, zakończona rozbiciem wojsk carskich. W czasie powstania część miasta spalona, spadek liczby ludności. Kolejny duży pożar 1841, od 1842 regulacja miasta wg planów inż. Jełowieckiego, wytyczenie nowych ulic, 1843 likwidacja kramów żydowskich na rynku, regulacja koryta Krzny. 1844 dobra międzyrzeckie zakupiła Aleksandra Augustowa Potocka, w rękach Potockich do 1939 (do 1866 jako miasto prywatne). 1845 katastrofalny pożar zniszczył 70% zabudowy, następnie odbudowa, wytyczenie dzisiejszych ulic Komarówka i Nowej. 1847 plany wystawienia nowego ratusza w rynku proj. arch. Franciszka Marii Lanciego, niezrealizowane, na miejscu tym wzniesione kramy. 1850 budowa nowego murowanego szpitala żydowskiego. 1852 wzniesiony pałac Potockich. W czasie Powstania Styczniowego miejscowe oddziały powstańcze stoczyły wiele bitew z załogą rosyjską kwaterującą w Międzyrzecu. Po upadku powstania nastąpiło nasilenie polityki rusyfikacyjnej, kościoły zamieniano na cerkwie, rozpoczęto prześladowanie unitów podlaskich. W 1867 połączenie kolejowe (linia terespolska) i budowa stacji, co przyczyniło się do szybkiego rozwoju miasta. 1872 i 1875 wielkie pożary zniszczyły znaczną część rynku i przyległych ulic. 1886 odnotowano 11 664 mieszkańców. W XIX znany na całe Kr. Polskie ośrodek handlu i rzemiosła, od 1894 rozwój przemysłu szczeciniarskiego. W pocz. XX w. Międzyrzec liczył 15,5 tys. mieszkańców, w tym 12 tys. Żydów; znany ośrodek przemysłu szczeciniarskiego. W czasie II WŚ był ważnym ośrodkiem oporu Armii Krajowej (m.in. tzw. "Podlaska wojna o szyny") i miejscem dużego getta liczącego do 20 tys. osób, uległ tez poważnym zniszczeniom (strata 50% zabudowy i co najmniej tyle ludności).

        W Międzyrzecu mieszkał Grzegorz Piramowicz (1735-1801, sekretarz Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk).

Zespół pałacowy

       Rozległy, choć mocno zdewastowany zespół pałacowy tworzą: pałac, dawna oficyna, park (z tzw. "basztą" i kapliczką), stajnie oraz  zabudowania gospodarcze. 1477 wzmiankowany drewniany dwór Jana Nasutowicza. Kolejny, również drewniany na nowym miejscu, wzmiankowany 1617 jako ruina. Wówczas dla Gabriela Tęczyńskiego wzniesiony kolejny, na obecnym miejscu (rezydencja dziedziców znajdowała się pierwotnie na wzgórzu koło Krzny?), drewniany, z rozległym założeniem ogrodowym w typie regularnego, szachownicowego ogrodu otwartego, 1719-23 za zlecenie Elżbiety Sieniawskiej przekształcony przez Jana Baptystę Kendla na ogród włoski. Ok. 1773 duże barokowe założenie pałacowe z oficynami, wozownią, oranżerią, kordegardą i budynkami gospodarczymi oraz dużym regularnym ogrodem z obszernymi boskietami i dekoracyjnym systemem kanałów. 1805-15 częściowa przebudowa rezydencji za Konstantego Adama Czartoryskiego. W pierwszym etapie urządzono dwa wielkie stawy na miejscu ogrodu kwaterowego i trzy mniejsze stawy na miejscu dawnego stawu i kanału oraz dziką promenadę; w drugim (po splądrowaniu Międzyrzeca przez wojska rosyjskie 1812) wg proj. arch. Szymona Bogumiła Zuga i zapewne arch. Tomasza Mańkowskiego wzniesiono murowany pałac, usytuowany na pn. od dawnego. 1830 zniszczony podczas walk powstańczych. 1845-52 wg proj. arch. Franciszka Marii Lanciego budowa nowego piętrowego pałacu, przerobionego z oficyny pd.-wsch. oraz wzniesienie stajni-wozowni. Zapewne również wg proj. Lanciego park przekomponowano na krajobrazowy oraz wzniesiono w nim domek stróża i drewniany domek gajowego. 1859 przebudowa dawnego pałacu na młyn parowy, następnie rozbudowa części gospodarczej (m.in. budowa gorzelni i rozlewni win). 1915 pałac zdewastowany podczas działań wojennych, spłonął 1918. Obecny wzniesiony w latach 20-tych XX w. przez Andrzeja Potockiego (syna), na nowym miejscu, wg proj. Antoniego Dygota; jednocześnie rozbiórka większej części ruin starego, przekomponowanie parku i założenie sadów, rozbudowa części gospodarczej przy gorzelni. 1939-45 pałac i park zdewastowane, po 1945 w części gospodarczej PGR, w pałacu państwowy Dom Dziecka, od 1979 Domu Opieki, od 2001 siedziba filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

       Najważniejszą pozostałością zespołu jest pałac z lat 20-tych XIX w. (w ostatnich latach, gdy stał się siedzibą filii KUL-u, gruntownie odnowiony) Modernistyczny, z elementami kubizmu (?). Murowany z cegły, otynkowany. Frontem zwrócony na pn. Na planie litery L, o dwunastoosiowym korpusie i siedmioosiowym skrzydle wsch. Dwukondygnacyjny, z mieszkalnym poddaszem, podpiwniczony. Elewacje korpusu dzielone szerokimi lizenami. We frontowej trójkondygnacyjny centralny ryzalit o boniowanych narożach i lizenach ujmujących w wielkim porządku górne kondygnacje, z uskokowym portalem w wydatnym boniowanym obramieniu, z zadaszeniem na szerokich uskokowych wspornikach, oświetlonym luksferami, w drugiej kondygnacji balkon o pełnym parapecie, w elewacji ogrodowej na osiach skrajnych zamknięte trójbocznie werandy, między którymi taras. Wnętrza korpusu dwutraktowe, z sienią i korytarzem na osi, w większości przekształcone. Częściowo zachowany wystrój z ciemnego dębu: na parterze schody i boazeria w sieni oraz szafy w bibliotece, na piętrze neorokokowe boazerie i wyposażenie łazienki. Dachy wysokie, dwuspadowe, z mansardowymi oknami w elewacji frontowej.

       Na pd.-wsch. od pałacu murowana oficyna 1805-15, proj. arch. Szymon Bogumił Zug (?), przekształcona zapewne w latach 20-tych XX w. Na planie prostokąta, pięcioosiowa, dwukondygnacyjna, z neobarokowymi szczytami w elewacjach bocznych, we frontowej prostokątny ganek. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

       Park krajobrazowy z XIX w. i I poł. XX w. (początkowo angielski, po wojnie zdewastowany), rozległy (o pow. 20 ha?), zaniedbany, z nikłymi śladami kompozycji z XVIII w.: starą aleją kasztanowcową w części pn.-wsch. (na granicy parku i dawnego sadu), układem kanałów oraz pojedynczymi okazami starodrzewia (kasztanowce, lipy, jesiony). W parku tzw. „Baszta" - neogotycka budowla z lat 1852-55, pozostałość pałacu, proj. arch. Franciszka Marii Lanciego. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie ośmioboku. Smukła, dwukondygnacyjna, na cokole. Wysoka część dolna wydzielona gładką opaską, ponad którą wąskie prostokątne otwory imitujące szczelinowe strzelnice, wyżej fryz z rautów, zwieńczona imitacją krenelażu. Ponadto w pn.-wsch. części parku kapliczka św. Floriana. Zapewne po 1920, murowana z cegły, otynkowana, na planie kwadratu, dwukondygnacyjna, na niskim cokole. W części dolnej z wysokimi prostokątnymi płycinami i boniowanymi narożami, w części górnej z otworami zamkniętymi łukiem odcinkowym; zwieńczona gzymsem, niski daszek namiotowy kryty dachówką. Wewnątrz rzeźba św. Floriana.

       Na zach. od pałacu dawne stajnie (i wozownia?), wzniesione ok. 1845-50 wg proj. arch. Franciszka Marii Lanciego, przekształcona po 1888, 1915 i po 1945, ob. budynek biurowy. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie podkowy otwartej ku pd.-wsch. Jednokondygnacyjna, z dwukondygnacyjną zryzalitowaną środkową częścią korpusu. Elewacja frontowa jedenastoosiowa, w zwieńczonym trójkątnym szczytem, w trójosiowym ryzalicie półkoliście zamknięty otwór bramny (zamurowany) i trzy okna na piętrze, w co drugiej osi wystawki z zamkniętymi półkoliście otworami do ładowania siana, o parapetach wspartych na kroksztynach. Elewacja pn.-wsch. trzynastoosiowa. Skrzydła trójosiowe. Dachy dwuspadowe, kryte blachą. Wnętrza całkowicie przekształcone. Nad skrajną osią pn. elewacji pn.-wsch. tablica z datą 1915. Ponadto na pd.-zach. od pałacu zachowane zabudowania gospodarcze dawnej gorzelni (po 1888, wg innych źródeł - z lat 1852-55) - zespół trzech budynków, murowanych z cegły, przekształconych.

Zabytki sakralne

Kościół p.w. św. Mikołaja

       Na wsch. od rynku, przy ul. Kościelnej, kościół parafialny p.w. św. Mikołaja z lat 1753-56. Pierwotny drewniany, ok. 1390 lub ok. 1430, fundowany przez Mikołaja Nasutę. 1477 ukończony murowany, fundowany wraz ze szkołą par. przez Jana Nasutowicza. Pomiędzy 1586 a 1591 bogato uposażony przez Dorotę z Firlejów Sapieżynę. Wg opisu z I poł. XVIII w. był jednowieżowy, na rzucie krzyża łacińskiego, ze sklepionym prezbiterium i trójnawowym dwuprzęsłowym korpusem z polichromowanym stropem. 1705 część wyposażenia przekazana do kościoła par. w Kamieńcu Podolskim w związku z przeniesieniem tam proboszcza Hryniewieckiego. 1720 fundacja ołtarza Bractwa Różańcowego. 1747 z fundacji bpa krakowskiego Andrzeja Załuskiego cmentarz obwiedziony murem, położone fundamenty pod dzwonnicę, remont wyposażenia. 1752 kościół spłonął. 1753-56 odbudowany z fundacji Augusta Czartoryskiego wg proj. arch. A. Solariego: ze starego kościoła pozostawiono prezbiterium, korpus przedłużono i dobudowano zakrystie, 1756 przy pracach czynny murarz Szulc. Wówczas też powstało rokokowe wyposażenie wnętrza, m.in. organy wyk. przez warszawskiego organmistrza Wawrzyńca Zadorskiego. 1800-8 z fundacji Konstantego Adama Czartoryskiego wzniesiona nowa, klasycystyczna  fasada, proj. arch. Ch. Aignera. 1850 zamurowane wejścia do naw bocznych i pd. drzwi do zakrystii. 1854 ograbienie skarbca kościelnego. 1859 gruntowny remont, m.in. dzwonnicy. 1877 nowa marmurowa posadzka. 1881 sprawione organy warszawskiej firmy Józef Szymański. 1905 budowa murowanego ogrodzenia, w którym 1912 umieszczono kapliczki ze stacjami Drogi Krzyżowej. 1919 gruntowny remont, kolejne 1930, 1949, 2000-1. 1954 budowa organów przez warszawską firmę Zygmunt Kamiński.

       Barokowy z klasycystyczną fasadą. Orientowany, murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta, bazylikowy, korpus trójnawowy, czteroprzęsłowy, prezbiterium równe szerokością i wysokością nawie głównej, zamknięte trójbocznie, ujęte prostokątnymi piętrowymi aneksami, w których zakrystie, niegdyś z lożami w drugiej kondygnacji. Wewnątrz nawa główna otwartą do bocznych trzema parami półkolistych arkad filarowych. Ściany nawy głównej i prezbiterium dzielone parami pilastrów toskańskich wspierających wydatne belkowanie, wyłamane na osiach filarów, od zach. murowany chór muzyczny wsparty na dwóch kolumnach doryckich, ze ślepą balustradą z motywem połączonych ogniw; po jego obu stronach niewielkie pomieszczenia otwarte ku nawom bocznym. Sklepienia kolebkowo-krzyżowe na parach gurtów, w zakrystiach kolebkowe z lunetami, w podchórzu płaski strop. W korpusie okna zamknięte odcinkowo, w nawach bocznych koliste, w zakrystiach prostokątne. Fasada parawanowa, dwukondygnacyjna, boniowana, ze ślepym portykiem doryckim na czterech pilastrach w wielkim porządku i trójkątnym naczółkiem z okulusem, zwieńczona dwustopniową attyką i schodkowym szczytem z przezroczem na sygnaturkę, na którym walcowaty postument z ażurowym krzyżem na kuli. Przedzielona gzymsem kordonowym. Przęsła boczne ślepe. Otwór wejściowy w prostokątnym profilowanym obramieniu, z trójkątnym frontonem, w drugiej kondygnacji wysokie, zamknięte półkoliście okno, w profilowanym obramieniu z kluczem, miedzy nimi prostokątna płycina z dekoracją sztukatorską w formie wieńca kwiatowego, z motywami uskrzydlonych główek anielskich, krzyżem i datą 1905, powyżej daty 1477-1754, 1930, 1949. Elewacje nawy głównej dzielone pilastrami, którymi opięte też naroża prezbiterium, naw bocznych zwieńczone gzymsem i pasem gładkiego fryzu. Dachy: nad korpusem dwuspadowy, nad prezbiterium trójpołaciowy, nad nawami bocznymi pulpitowy, nad aneksami trójspadowy, kryte blachą.

       Wystrój rokokowy. Trzy ołtarze późnobarokowe z ornamentyką rokokową, po 1754 (wg innych źródeł - z końca XVII w.), z fundacji Augusta Czartoryskiego, z kręgu warsztatu rzeźbiarza Jana Eliasza Hoffmana. Główny dwukondygnacyjny, trójosiowy, o wysuniętych przęsłach bocznych, na wysokim cokole z bramkami; pierwsza kondygnacja z kompozytowymi kolumnami na tle pilastrów i wydatnym belkowaniem wyłamanym nad kolumnami, w przęśle środkowym zredukowanym do wygiętego odcinkowo gzymsu; druga jednoosiowa, ujęta w ukośnie ustawione opilastrowane filary i wolutowe spływy, zwieńczona promienistą glorią z Okiem Opatrzności; z rzeźbami śś. Piotra i Pawła w dolnej oraz adorujących aniołów w górnej kondygnacji, oraz obrazami: w polu głównym Matka Boska Nieustającej Pomocy, XX w., na zasuwie św. Mikołaj dający posag ubogim dziewczętom, klasycystyczny, przed 1812, mal. Kazimierz Wojniakowski (?), w górnej kondygnacji Chrystus przekazujący klucze św. Piotrowi, w tradycji barokowej, poł. XIX w. Ołtarze boczne parami analogiczne, jednokondygnacyjne, z wysuniętymi ukośnie kolumnami i pilastrami podtrzymującymi odcinki przerwanego belkowania, z rzeźbiarskim zwieńczeniem z glorią promienistą: 1-2. na zamknięciu naw bocznych: w lewym, rzeźby aniołów i obraz Matka Boska z Dzieciątkiem, zapewne XVIII w., odnowiony 1860, gruntownie przemalowany 1878 przez Józefa Buchbindera, w drewnianej sukience, na zasuwie Adoracja Serca Matki Boskiej, fundacji Augusta i Aleksandry Potockich, w stylu biedermeier, lata 40-50-te XIX w., sygn. Hulewicz, w którym portretowe przedstawienia fundatorów i ich córki Amelii oraz, wg tradycji, autoportret malarza; w prawym rzeźbiarska grupa Ukrzyżowania i anioły z Arma Christi, na zasuwie obraz Trójca Św., barokowy, pocz. XVIII w.; 3-4. w drugim przęśle, w lewym rzeźby śś. Anna i Joachim oraz obraz św. Józef, sygn. Karol Miller, 1882, być może wzorowany na wcześniejszym późnobarokowym; w prawym rzeźby śś. Franciszek i Piotr z Alkantary i obraz Wizja św. Antoniego, sygn. Rafał Hadziewicz, 1882.

       Ambona, późnobarokowa z ornamentyką rokokową, III ćw. XVIII  w., z kręgu warsztatów puławskich, kosz kwadratowy o wypukłych ściankach, na których płyciny z rocaillami, ujęty pilasterkami na ściętych narożach i zwieńczony wydatnym gzymsem; u podstawy na gzymsie rzeźby Ewangelistów, baldachim podtrzymywany przez dwie hermy anielskie, zwieńczony rzeźbą św. Pawła na postumencie z puttami siedzącymi na wolutowych spływach. Chrzcielnica, rokokowa, III ćw. XVIII w., pendant do ambony, w formie fontanny ozdobionej grzebieniami rocaillowymi, na której putto wylewające wodę, po bokach putta z kropidłem i świecą, zapiecek ujęty pilastrami z motywem girlandy kwiatowej na wstędze, zwieńczony gzymsem, na którym rocaillowy kartusz i dwie płonące wazy, na szczycie baldachimu grupa chrztu Chrystusa. W zakrystii: komoda rokokowa, 1771; klęcznik barokowy, II poł. XVIII w., z obrazem Wizja św. Dominika w zwieńczeniu. Ławka rokokowa, III ćw. XVIII w. Feretron neobarokowy, XX w., z obrazami św. Floriana i Matki Boskiej z Dzieciątkiem, mal. na blasze. Krucyfiks procesyjny, rokokowy, III ćw. XVIII w. Epitafia w prezbiterium: 1. Piotra Korybutowicza Zbaraskiego (zm. 1572), zapewne ok. 1859, z narzutu, wyk. Jan Kozowicz, w formie płyty z inskrypcją, tarczą z h. Korybut i datą 1586; 2. ks. Jana Kuzawińskiego (zm. 1883), żeliwne, warszawskiej fabryki Pawła Bitschana; na fasadzie: 3. ks. Kazimierza Dobrowolskiego (zm. 1867), z czerwonego granitu; 4. ks. Adama Kukiela (zm. 1831), piaskowcowe. Monstrancja, regencyjna, II ćw. XVIII w., z austriacką cechą kontrybucyjną z lat 1806-7, na owalnej stopie o wielolistnym zarysie, z ornamentem cęgowym i kartuszem z h. Bończa, trzon o puklowanym wazonowym nodusie, owalna gloria promienista z reservaculum w kształcie serca, w otoku Arma Christi. Kielich, o cechach barokowych, 1859. Pacyfikał regencyjny, II ćw. XVIII w., na wykrojowej wielopolowej stopie ozdobionej muszlami w ornamencie taśmowym i cęgowym, z wazonowym nodusem; w trójlistnych zakończeniach ramion odlewane medaliony z popiersiami Ewangelistów, obwiedziony perełkowaniem, pasyjka odlewana, w rewersie relikwie śś. Prospera, Teofila i Alojzego, na skrzyżowaniu krzyżyk z kryształu górskiego w złotym filigranie. Lichtarz eklektyczny 1879, z cechami: imienną złotnika warszawskiego Izraela A. Goldmana i datującą probierni warszawskiej, na kwadratowej plincie i kolistej stopie, o tralkowym trzonie dekorowanym akantem. Zegar (werk z tarczą), ok. poł. XVIII w., pierwotnie wkomponowany w ołtarz główny.

       Kościół znajduje się  na prostokątnym cmentarzu, otoczonym murem (z 1905?) w którym kapliczki ze stacjami Drogi Krzyżowej (umieszczone w 1912), od wsch. trójprzelotowa bramka (z 1747?). Na pd. od kościoła, na jego osi (wysunięta poza ogrodzenie) późnobarokowa, murowana dzwonnica. Wzniesiona po 1747, remontowana 1859. Późnobarokowa. Na planie prostokąta, wklęsłego od pn. i wypukłego od pd. Dwukondygnacyjna, na narożach i ścianach bocznych pilastry toskańskie w wielkim porządku, zwieńczona wyłamanym nad nimi belkowaniem. Od pn. prostokątny otwór wejściowy w zamkniętym półkoliście portalu, z okulusem w nadprożu, po bokach nisze konchowe, w elewacji pd. odpowiednio ślepa wnęka. W górnej kondygnacji zamknięte półkoliście przezrocza, od pn. i pd. trzy, z których środkowe wyższe. Dach namiotowy, kryty dachówką, zwieńczony krzyżem.

       Na wsch. od kościoła, przy bramie, późnobarokowa kapliczka z III ćw. XVIII w. Murowana z cegły, otynkowana. Słupowa, ujęta na narożach pilastrami. Zwieńczona szczytem zamkniętym łukiem wklęsło-wypukłym. Wewnątrz rzeźba św. Jana Nepomucena, rokokowa, III ćw. XVIII w.

       Również nieopodal kościoła murowana, klasycystyczna plebania, wzniesiona zapewne pocz. XIX w., 1855 odnowiona staraniem proboszcza ks. Kazimierza Dobrowolskiego, wówczas dobudowany murowany przedsionek i drewniana kuchnia. Klasycystyczna. Murowana z cegły, otynkowana. Parterowa, podpiwniczona. Z prostokątnym przedsionkiem na osi elewacji pd., werandą w drugiej, trzeciej i czwartej osi od pn. i prostokątną dobudówką od zach. Elewacje na cokole, zwieńczone wydatnym gzymsem, rozczłonkowane lizenami, w skrajnych osiach podwójnymi; frontowa dziewięcioosiowa, boczne ślepe. Wnętrze dwutraktowe, częściowo przekształcone. Dach wysoki czterospadowy, nad przedsionkiem dwuspadowy, nad dobudówką pulpitowy, kryty blachą. Przed budynkiem pomnikowy dąb.

       Ponadto w pobliżu neorenesansowy dom parafialny, dawna szkoła parafialna . Zbudowany ok. 1852-55, zapewne proj. F. M. Lanciego, przekształcony XX w. Murowany, otynkowany. Na planie litery T. W typie willi włoskiej, o nieregularnej bryle. Jednokondygnacyjny, dziewięcioosiowy, z głęboką loggią na osi, wspartą na czterech toskańskich kolumienkach, okna wąskie prostokątne. Wnętrze jednotraktowe, z sienią i dwiema salami po bokach. Kaplica, dostawiona prostopadle, wyższa, w elewacji frontowej i tylnej duże prostokątne okna w wykuszach, elewacje boczne ślepe, na osi wrzeciono na sygnaturkę na trzech kroksztynach. Wnętrze salowe z drewnianym stropem. Dachy dwuspadowe, na kroksztynach, kryte blachą. Obraz Najśw. Serce Jezusa, ok. poł. XIX w., fundacji Augustowej Potockiej, pierwotnie w prezbiterium kościoła.

Kościół p.w. św. Józefa

       W pn.-wsch. pierzei rynku (dziś Placu Jana Pawła II), barokowo-klasycystyczny (późnobarokowy), murowany kościół parafialny p.w. św. Józefa, pierwotnie cerkiew unicka p.w. Św. Mikołaja z 1782. Wg tradycji w tym miejscu pierwotnie cerkiew prawosławna p. w. św. Mikołaja, o której niepewne przekazy już XI/XII w.; następnie unicka, drewniana, spalona 1643, odbudowana 1644 z fundacji Jana Daniłowicza, 1661 opatrzona zapisem funduszowym Łukasza Opalińskiego, 1726 notowana nowa murowana, z drewnianą dzwonnicą. Kolejna (obecna) zbudowana 1782 sumptem Adama Kazimierza Czartoryskiego i lokalnego Bractwa Cerkiewnego. 1875 zabrana na cerkiew prawosławną i gruntownie przekształcona. Od 1919 kościół rz.-kat, 1921 erygowana parafia p.w. św. Józefa. 1923 przebudowa wg proj. inż. Zygmunta Trojanowskiego (usunięcie kopuł cerkiewnych, dobudowa dwóch kaplic, dwóch zakrystii, przebudowa fasady) oraz budowa dzwonnicy. 2000 remont ogrodzenia i wzniesienie kaplic i stacji Drogi Krzyżowej wg proj. arch. Wandy Jeleniewicz-Ciechanowskiej. Fasadą zwrócony na pd.-zach. Murowany, otynkowany, na cokole obłożonym płytkami z piaskowca. Na planie krzyża łacińskiego, który tworzy trójprzęsłowa nawa z parą kwadratowych kaplic przy pierwszym przęśle, równych jej wysokością; prezbiterium zamknięte trójbocznie, ujęte kwadratowymi niższymi zakrystiami. Wnętrze kryte stropem z fasetą. Kaplice otwarte do nawy półkolistymi arkadami. Chór murowany, na parze toskańskich kolumn, z pełnym parapetem ze ślepym arkadkowym fryzem. Okna zamknięte półkoliście. Fasada z wysokim parawanowym szczytem, ujętym w spływy zakończone obeliskami na prostopadłościennych postumentach, z niskim, trójkątnym, ogzymsowanym naczółkiem z krzyżem na schodkowym cokole. Na osi portal, zamknięty odcinkiem belkowania, powyżej okno zamknięte odcinkowo, w szczycie konchowa nisza z rzeźbą św. Józefa. Elewacje o podziałach ramowych, zwieńczone gzymsem, na kaplicach szczyty z okulusami, zwieńczone krzyżem. Dachy dwuspadowe, nad prezbiterium trójpołaciowy, nad zakrystiami połowa czterospadowego, kryte blachą. Na kalenicy na skrzyżowaniu ośmioboczna wieżyczka na sygnaturkę, z arkadową latarnią i baniastym hełmem.

       Ołtarze, II poł. XVIII w., rokokowe: l. główny, trójosiowy, o wysuniętych łukiem częściach bocznych, rozczłonkowany kompozytowymi kolumnami oraz pilastrami z ornamentem rocaille na kapitelach i trzonach, z falistym belkowaniem i ćwierćkolistymi naczółkami, z rzeźbioną glorią z obłoków i ornamentu rocaille; rzeźby śś. Piotr i Paweł, po 1919; obrazy: Matka Boska Częstochowska, XX w. i w glorii Bóg Ojciec (tondo); tabernakulum, II pół XVIII w., z kościoła w Łosicach; 2-3. boczne, w kaplicach, analogiczne, ujęte pilastrami, z wykrojowymi zwieńczeniami z ornamentem rocaille, w polu rzeźby po 1919: św. Józef i krucyfiks metalowy. Ambona, neobarokowa, po 1919, wyk. Franciszek Maksymiuk, o wielobocznym koszu z płaskorzeźbami Ewangelistów, baldachim z krzyżem wspartym na sześciu esownicach. Organy, 1935, warszawskiej firmy Wojciech Kamiński, o prospekcie eklektycznym. Chrzcielnica, neobarokowa, po 1919, na ośmiobocznym trzonie ujętym u góry wolutowe wywiniętymi liśćmi, ośmioboczna misa ze stożkową nakrywą z ornamentem rocaille. Feretron, neogotycki, po 1919, z obrazami św. Roch i Matka Boska, mal. na blasze. Krzyż procesyjny, XIX/XX w. Obrazy, po 1919: 1. Grupa Ukrzyżowania; 2. Chrzest Chrystusa; 3. św. Teresa od Dzieciątka Jezus. Monstrancja, regencyjna, ok. 1719-27, z cechami: imienną złotnika Ferdinanda Wellera, miejską Nysy z lat 1719-27 oraz wężykiem probierczym, częściowo złocona, stopa owalna, z drobno puklowanym otokiem, w wydzielonych taśmą polach sceny: Pokłon pasterzy, Modlitwa w Ogrójcu, Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie, pomiędzy którymi putta z Arma Christi, trzon z gruszkowatym nodusem z festonem z główkami anielskimi, reservaculum w kształcie serca, gloria owalna z otokiem z winnej latorośli z kłosami i nakładanymi plakietami: na osi Bóg Ojciec, Gołębica Ducha Św. i Pelikan, po bokach klęczące anioły. Kielich, barokowy, I poł. XVIII w., z austriacką cecha kontrybucyjną z lat 1806-7, z drobno puklowanym koszyczkiem i otokiem stopy, nodus wazonowy. Krzyż ołtarzowy, neobarokowy, XIX/XX w., plater, warszawskiej wytwórni Norblin.

       Kościół znajduje się na prostokątnym dawnym cmentarzu otoczonym murowanym ogrodzeniem. W ogrodzeniu na osi trójprzelotowa brama, wyższa pośrodku, z otworami zamkniętymi półkoliście, środkowy ujęty pilastrami toskańskimi, z trójkątnym szczytem. W murze kapliczki Drogi Krzyżowej, 2000. W narożniku zach. dzwonnica z 1923. Murowana, otynkowana. Na planie prostokąta, wysoką, przepruta trzema półkolistymi arkadami.

Kościół p.w. śś. Piotra i Pawła

       Na pd. od rynku, na terenie tzw. Nowego Miasta, przy ul. Lubelskiej 61, barokowo-klasycystyczny (późnobarokowy), murowany kościół parafialny p.w. śś. Piotra i Pawła, dawna cerkiew unicka z lat 1772-74. Pierwotnie cerkiew prawosławna p.w. śś. Piotra i Pawła, 1583 przeniesiona z poprzedniego miejsca pod zamkiem i uposażona przez Stefana Zbaraskiego; następnie murowana unicka, notowana 1726, 1759 wzmiankowana jako zrujnowana. Nowa (obecna) wzniesiona 1772-74 z fundacji Augusta Czartoryskiego, być może proj. arch. Stanisława Zawadzkiego. Ostatni proboszcz unicki, ks. Faustyn Hanytkiewicz uwięziony po 1856 za odmowę zaprzestania odprawiania nabożeństw po polsku i usunięcia organów. 1874 zabrana na cerkiew prawosławną. 1916 zamieniona na magazyn zboża przez niemieckie władze okupacyjne. Od 1919 kościół rz.-kat., 1921 rektoralny. 1934 remont wieży i dachu. 1944 spalony dach, uszkodzone sklepienie, w tym samym roku remont, kolejne 1959-63 i 1979-80. Parafia erygowana 1994. . Orientowany. Murowany, otynkowany. Na planie prostokąta zamkniętego trójbocznie, salowy, trójprzęsłowy, na osi prezbiterium dwukondygnacyjne składzik i zakrystia. Wewnątrz ściany zwieńczone obiegającym belkowaniem, dzielone szerokimi pseudopilastrami, pomiędzy którymi głębokie arkadowe wnęki. Chór muzyczny murowany, wydzielony ścianą, trój przesiewy, z pełnym parapetem, pod nim kruchta, otwarta do nawy prostokątnym otworem w profilowanym obramieniu i półkolistymi arkadami po bokach (pn. zamurowana). Sklepienie kolebkowo-krzyżowe na szerokich gurtach; w zakrystii nieregularne, czterodzielne, kruchta, skarbczyk i lokalności na piętrze z płaskim stropem. Okna w ścianach tarczowych zamknięte półkoliście, w głębokich glifach. Elewacje zwieńczone uproszczonym belkowaniem. Fasada dwukondygnacyjna, z nieznacznie zryzalitowaną częścią środkową, ujętą lizenami, boniowana na narożach, szczyt z trójkątnym ogzymsowanym naczółkiem ujęty spływami, z krzyżem na cokole. Na osi portal prostokątny, profilowany, zwieńczony odcinkiem gzymsu, wyżej duże okno, z opaską w nadłuczu; takież, nieco mniejsze, w szczycie, w tynkowej opasce z kluczem. W elewacjach bocznych podziały lizenami, w gładkich tynkowych opaskach, pod nimi wysokie prostokątne płyciny. Elewacja tylna z prostokątnymi mniejszymi okienkami w dwóch kondygnacjach, górne we wnęce zamkniętej półkoliście, w ścianie pd.-wsch. ślepe. Dach dwuspadowy, nad częścią wsch. trójpołaciowy, kryty blachą.

       Ołtarz główny, mensy ołtarzy bocznych, ławki, konfesjonały, stalle i drzwi wejściowe jednorodne, modernistyczne, z elementami neoklasycyzmu i neobaroku, 1935, zapewne wyk. Zakład Reszczyńskiego z Międzyrzeca. Fisharmonia firmy Manson & Hamlin z Filadelfii, koniec XIX w. W ołtarzu głównym obrazy: 1. Matka Boska z Dzieciątkiem, zapewne I poł. XVIII w., pounicki, przemalowany, ze srebrnym półksiężycem, koronami, berłem i gwiazdami; 2. na zasuwie, śś. Piotr i Paweł, 1935, sygn. Józef [Piotr] Poraj Koźmiński, konserwowany 1963 przez Marię Żołądek; w lewym ołtarzu bocznym Św. Jan Chrzciciel, II poł. XIX w., pocerkiewny, w ramie neorokokowej. Obraz dwustronny Złożenie do grobu i Niewiasta u grobu, XVIII w., mal. na desce. Monstrancja, rokokowa, III ćw. XVIII w., złocona, kameryzowana, na owalnej wielolistnej stopie, rocaillowe kartusze z główkami puttów w obłokach i bukietami kwiatów, nodus gruszkowy, czteropolowy, owalne reservaculum w groszkowanym obramieniu, gloria promienista z wieńcem suchego akantu, taśmy i kratki oraz putta trzymające Arma Christi, u góry plakietka z postacią Boga Ojca pod baldachimem z paludamentem, w zwieńczeniu pasyjka. Kielich barokowy, XVIII w., gładki, na kolistej stopie.

       Obok, w pd.-zach. narożniku cmentarza kościelnego, barokowo-klasycystyczna (późnobarokowa) dzwonnica z lat 1772-4 (wg innych źródeł - z 1772). Murowana, tynkowana. Na planie kwadratu. Zwieńczona uproszczonym belkowaniem toskańskim, w części cokołowej i narożach boniowana. Przezrocza zamknięte półkoliście, od pn. prostokątny otwór wejściowy. Dach czterospadowy, kryty blachą, zwieńczony krzyżem na postumencie.

       W kościele parafialnym p.w. Chrystusa Króla (wzniesionym 1988-93, parafia erygowana 1994) zabytkowy ołtarz główny, przeniesiony z kościoła par. p.w. św. Jana Chrzciciela w Parczewie. Ołtarz barokowy, I ćw. XVIII w., na rzucie trójbocznym, rozczłonkowany parami kolumn korynckich, z wysmukłą częścią środkową z uszami z suchego akantu, z rzeźbami śś. Stanisława i Mikołaja oraz śś. Elżbiety, Marii Magdaleny i Archanioła Michała w zwieńczeniu; w polu głównym nowy obraz Chrystusa Króla, tabernakulum współczesne ołtarzowi, zwieńczone rzeźbą Baranka Apokaliptycznego.

Na rynku i w okolicach

Architektura miejska

       W centrum miasta duży rynek, ob. plac Jana Pawła II. Na planie prostokąta, z zadrzewionym skwerem założonym 1948, z parami ulic wychodzących z naroży. W narożniku wsch. mały prostokątny skwer. 2005-6 gruntowna przebudowa płyty rynku, proj. arch. Wanda Jeleniewicz-Ciechanowska. Zabudowa pierzei murowana, dwukondygnacyjna, zapewne gruntownie przekształcona po pożarze 1875. W pierzei pn.-wsch. kościół św. Józefa oraz dawny ratusz. W wąskich przejściach pomiędzy domami w pierzejach pn.-zach. i pd.-zach. z ulic Kościelnej i Jatkowej, zwielokrotnione murowane łuki odporowe pomiędzy ścianami bocznymi budynków. W pd.-wsch. pierzei rynku dom nr 10, XVIII w., gruntownie przekształcony poł. XIX w. i zapewne po 1875. Późnoklasycystyczny, murowany, tynkowany. Na planie prostokąta, piętrowy, z trójosiowym portykiem jońskim w wielkim porządku. Otwory prostokątne, we frontonie półkoliste okno. Balkony o żeliwnych balustradach z motywami meandrów i palmet wsparte na żeliwnych konsolach. Elewacja tylna bezstylowa, wnętrza przekształcone. Dach dwuspadowy, kryty blachą. W pn.-wsch. pierzei dawny magistrat (dom nr 3). Eklektyczny, zapewne po 1875, przebudowany 1928. Murowany, otynkowany, na planie prostokąta, sześcioosiowy, w części środkowej dwuosiowy pseudoryzalit z trójkątnym frontonem z okulusem (w którym ob. zegar), pseudoryzalit i korpus ujęte lizenami. Gzyms kordonowy i koronujący profilowane. Otwory prostokątne, w części środkowej w drugiej kondygnacji żeliwny balkon i dwa porte-fenetry. Układ wnętrz dwutraktowy, przekształcony. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

       Przy pierzei pd.-zach. współczesna kopia Pomnika Poległych za Niepodległość. Pierwotny, ku czci żołnierzy POW poległych w walce z Niemcami w listopadzie 1918. Oryginalny odsłonięty 1931, wg proj. Adama Karniewskiego, części mosiężne odlane w warszawskiej fabryce Braci Łopieńskich; zniszczony w czasie II wojny światowej, odtworzony 1959 przez rzeźbiarza Józefa Ciechonia z Krasnegostawu, uzupełniony o napisy upamiętniające miejsca walki z czasu II wojny światowej. Z różowego piaskowca, w formie ściętego obelisku na cokole, zwieńczony rzeźbą siedzącego orła. Od frontu prostokątna płycina z inskrypcją, poniżej w płycinie relief z postacią żołnierza (dodany 1959). Ponadto na skwerze w pobliżu rynku pomnik Polski Walczącej.

       W okolicy centrum, przy ul. Warszawskiej 12, szpital miejski, zbudowany ok. 1846-50 wg proj. arch. Henryka Marconiego, gruntownie przekształcony 1929 i po 1945. Murowany, otynkowany. Zwrócony frontem na pd.-zach. Trójkondygnacyjny, na planie prostokąta, od frontu siedmioosiowy, z wydatnymi narożnymi wieżowymi ryzalitami z ćwierćkolistymi, niższymi aneksami i prostokątnym ryzalitem na osi środkowej, dodanym po 1945; do pn. narożnika dobudowane niższe nowe skrzydło na rzucie litery L. Zwieńczony wydatnym gzymsem. Otwory prostokątne, w aneksach zamknięte półkoliście. Dachy nad poszczególnymi członami czterospadowe, kryte blachą.

       W centrum znajdują się też (?) drewniane dworki - na ul. Lubelskiej 49 oraz ul. Niecałej 2. Przy ul. Lubelskiej 72 dawny żydowski dom modlitwy. Po poł. XIX w. (wg innych źródeł - z poł. XIX w.), drewniany, konstrukcji zrębowej, w połowie otynkowany, parterowy, na planie prostokąta, krótszym bokiem przylegający do ulicy, elewacja frontowa i tylna trójosiowe, boczne pięcioosiowe. Dach namiotowy, ścięty, kryty dachówką.

 

Międzyrzeckie kapliczki i cmentarze

       Położony przy ul. Brzeskiej cmentarz katolicki założono 1807 jako rzymskokatolicki i unicki, na gruncie darowanym przez Konstantego Adama Czartoryskiego. Powiększony 1868, ok. 1920 i 1971. 1874 utworzono część prawosławną, czynną do 1919. Na planie prostokąta, otoczony kamiennym murem. Zachowały się zabytkowe nagrobki: 1. Mioduszewskich: Salomei (zm. 1834) i Karola (zm. 1838), odnowiony 2000, murowany, tynkowany, w formie ściany z okrągłymi filarami na narożach, nakrytej wydatnym profilowanym gzymsem i schodkowym szczytem, od frontu i tyłu w prostokątnych niszach tablice z czarnego marmuru; 2. Emiliana Jedliczko (zm. 1843), piaskowcowy, w formie obelisku na wysokim postumencie; 3. Franciszka Ksawerego Rawy (zm. 1855), piaskowcowy, ze złamaną kolumną z wieńcem róż; 4. Elżbiety Zdrowskiej (zm. 1856), neogotycki, murowany, tynkowany, stela z ostrołukowym szczytem, ujęta na narożach kolumnami; 5. Stefana Kurowskiego (zm. 1890), neogotycki, żeliwny, w formie kapliczki zwieńczonej sterczyną; 6. Marii z Czarnookich Sienkiewiczowej (zm. 1923), odnowiony 2000, neobarokowy, murowany, tynkowany, na planie prostokąta, w formie kapliczki z zadaszeniem o wykrojowych szczytach, wspartym na sześciu pękatych kolumnach, z dwuspadowym daszkiem.

       W pn. części cmentarza klasycystyczna kaplica p.w. św. Rocha, wzniesiona w 1839 na miejscu wcześniejszej drewnianej. 1884 zamieniona na dom przedpogrzebowy, 1887 zabrana przez prawosławnych, odzyskana zapewne 1915, rekoncyliowana 1920, gruntowny remont 2002-3. Murowana, otynkowana, na planie ośmioboku, na wysokim cokole. Portal ujęty dwoma półkolumnami, zamknięty łukiem nadwieszonym. W ścianach bocznych małe owalne okna. Dach kryty blachą, ośmiopołaciowy, z czworoboczną sygnaturką z kopułowym czteropołaciowym daszkiem zwieńczonym gałką z krzyżem. Ołtarz neobarokowy, z obrazem św. Rocha, zapewne po 1915. W elewacji tylnej trzy prostokątne tablice z czerwonego granitu: 1. Jana Kozłowskiego (zm. 1867); 2. Jana Kozawińskiego (zm. 1883); 3. Stanisława Szku[...] (częściowo nieczytelna).

        Na skraju miasta, przy ul. Brzeskiej (na pd. od cmentarza katolickiego) dawny cmentarz żydowski z pocz. XIX w., z zachowanymi fragmentami macew (żydowskich nagrobków) i pomnikiem (?) martyrologii ludności żydowskiej. Stary cmentarz żydowski, w obrębie miasta, zamknięty w pocz. XIX w., obecny założony zapewne 1810, powiększony przed 1868. Obwiedziony kamiennym i ceglanym murem. Ok. 1943 zniszczony przez hitlerowców, macewy użyte jako materiał budowlany. 1946 uporządkowany kosztem Abrahama i Sary Finkelsteinów z Nowego Jorku, wówczas ok. sto kilkadziesiąt odzyskanych macew wmurowano w pn. mur cmentarza. Kilkanaście nagrobków żeliwnych i kamiennych zachowanych in situ. Nagrobki żeliwne 1833-44, oraz nawiązujące do nich 1934-38. W murze pn. zespół macew w formie steli i głazów narzutowych, przeniesionych ze starego cmentarza pocz. XVIII w. - lat 30-tych XX w., na niektórych czytelne inskrypcje: 1. Chawy córki Jakowa (zm. 1707); 2. Mosze syna Jehudy Lejba (zm. 1779); 3. Debory córki Josefa (zm. 1790), 4. Icchaka syna Minca (zm. 1795); 5. Racheli córki Efraima Bermana (zm. ok. 1800); 6. Basi córki Chaima (zm. 1808); 7. Chaima (zm. 1928).

       Na terenie również miasta 5 kapliczek przydrożnych z XVIII-XX w. (ponadto wspomniane już: kapliczka na terenie parku pałacowego i kapliczka przy kościele p.w. św. Mikołaja). Przy ul. Warszawskiej późnobarokowa, koniec XVIII w., murowana, otynkowana, słupowa, zwieńczona falistym gzymsem, przykryta daszkiem namiotowym. U góry we wnęce rzeźba Chrystusa Frasobliwego, ludowa, XIX w. Przy ul. Warszawskiej klasycystyczna, XVIII/XIX w., murowana, otynkowana, na planie kwadratu, na wysokim cokole, z kondygnacją o narożnych filarach toskańskich, pomiędzy którymi arkadowe przezrocza, daszek namiotowy kryty dachówką. Wewnątrz pierwotnie drewniana rzeźba św. Jana Nepomucena XVIII/XIX w., skradziona 1995. Przy ogrodzeniu cmentarza rz.-kat., zapewne I poł. XIX w., murowana, tynkowana, słupowa, z rzeźbą św. Józef z Dzieciątkiem. Przy ul. Drohickiej, bez cech stylowych, XIX w., murowana, otynkowana, na planie kwadratu, dwukondygnacyjna, z niskim daszkiem namiotowym z krzyżem, w drugiej kondygnacji półkoliste arkady; z rzeźbami XIX w., w dolnej we wnęce Immaculaty, ludowa, w górnej Chrystusa Trynitarskiego. Przy u. Strzeleckiej, 1933, murowana, otynkowana, słupowa, dwukondygnacyjna, nakryta dwuspadowym daszkiem, wewnątrz gipsowe rzeźby Najśw. Serce Jezusowe i św. Teresa od Dzieciątka Jezus.

Pozostałe

        O położeniu Międzyrzeca na ważnym szlaku komunikacyjnym (bez którego zapewne nie byłby możliwy tak znaczący rozwój miasta w przeszłości) świadczą zachowany do dziś: zespół budynków poczty konnej oraz dworzec. Poczta znajduje się przy ul. Warszawskiej 34 i wzniesiona została w latach1823-24 wg typowego projektu stacji pocztowej II klasy (a swą pierwotną funkcję pełni do dziś). Zespół trzech budynków na planie podkowy tworzą: budynek administracyjny, stajnia i wozownia. Klasycystyczne, murowane, otynkowane. Jednokondygnacyjne. Budynek administracyjny na planie kwadratu, elewacje pięcioosiowe, okna prostokątne, w elewacji frontowej na osi przedsionek z trójkątnym szczytem. Dawna stajnia i wozownia, na planie prostokąta, elewacje siedmioosiowe, boczne dwuosiowe. Dachy wysokie, czterospadowe, kryte blachą. Wnętrza całkowicie przekształcone.

       Dworzec kolejowy wzniesiony 1867, w stylu uproszczonego neorenesansu (bliskiego willi włoskiej). Frontem zwrócony na pd. Murowany, otynkowany. Piętrowy, siedmioosiowy, z trójosiowym parterowym skrzydłem zach. W dłuższych elewacjach trójosiowe pseudoryzality o trójkątnych szczytach, elewacje boczne trójosiowe. Korpus i pseudoryzalit o podziałach ramowych. Okna pierwszej kondygnacji zamknięte odcinkowo, z gładkimi nadokiennikami, w drugiej kondygnacji zamknięte półkoliście, w gładkich obramieniach z kluczem. Drzwi na osi zamknięte półkoliście. Od pn.- zach. do części korpusu przylegająca prostokątna, parterowa, przeszklona altana. Na osi parteru hol kasowy i poczekalnia. Dachy nad korpusem i szczytami dwuspadowe, kryte eternitem.

       Ponadto przy ul. Warszawskiej 40 szkoła (ob. Zespół Szkół Zawodowych), wzniesiona po 1922 jako Szkoła Powszechna wg proj. arch. Józefa Seredyńskiego, w stylu zmodernizowanego neobaroku, ok. 1960 znacznie przekształcona, zmienione dachy i usunięty detal. Na planie prostokąta, o trójkondygnacyjnej, dziewięcioosiowej części środkowej, i dwukondygnacyjnych, trójosiowych bocznych, z trójosiowym przedsionkiem na osi, kryta wysokim, łamanym dachem.*

W okolicy Międzyrzeca

        Pod miastem kompleks rekreacyjny - tzw. "Żwirownia", zespół zbiorników wodnych powstałych po zalaniu dawnej kopalni żwiru (patrz też opis w dziale "Kąpieliska"). 1 km na wsch. od Międzyrzeca,  w kierunku wsi Sitno, dwa dęby - pomniki przyrody (liczące ok. 500 lat) a na pd.  rezerwat leśny Liski, przez który przebiega ścieżka przyrodnicza.

 

* informacje pochodzą głównie z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

 

→ Trasa VII

 

W sieci

Międzyrzec On-line

- strona Urzędu Miasta

Gmina Międzyrzec

- strona gminy Międzyrzec Podlaski