Ortel Królewski

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Staropolska wieś królewska w kluczu łomaskim, leżąca w odległości 15 km na południowy wschód od Białej Podlaskiej, nad rzeką Zielawą. Dawna nazwa - Wortel. W 1504 r. nadana przez króla Aleksandra Jagiellończyka Lwu Bohowitynowi, cześnikowi litewskiemu wraz z przywilejem na budowę zamku i założenie miasta; jego syn Bohowityn Bohowitynowicz w 1526 sprzedał ją swemu stryjecznemu bratu Iwanowi Bohuszewiczowi Bohowitynowiczowi, następnie własność jego syna Michała Iwanowicza Bohowitynowicza Kozieradzkiego (zm. ok. 1580). Ok. 1565 podział na dobre królewskie (wówczas siedziba wójtostwa) i część prywatną (obecny Ortel Książęcy), którą w 1600 nabył od Bohowitynowiczów Lew Sapieha. Następnie królewszczyzna należąca do starostwa Łomazy. Od 1679 zaścianek tatarski, kiedy ziemie we wsi i okolicy nadano kilku rodzinom tatarskim (m.in. ród Bielaków), jako rekompensatę za zaległy żołd. Otrzymali tu folwarki, m.in. w III ćw. XIX w. własność Felicji i Jana Lisowskich, a następnie ich syna Alberta (zm. 1878). W XIX w. miejsce prześladowań unitów. 1905 w posiadaniu Franciszka Kryńskiego, 1939 Stanisława Czajkowskiego. Ozdobą wsi jest najpiękniejszy drewniany kościółek na Podlasiu, dawna cerkiew unicka z 1706 r.

        Nie zachowała się dokładna data erekcji parafii unickiej. Dokumenty podają, że parafia i świątynia istniały już w 1660 r. Cerkiew unicka p.w. Opieki Matki Boskiej (p.w. św. Dawida i Romana?) wzniesiona w 1656, 1702 opatrzona funduszem przez Augusta II. Obecna zbudowana w 1706 przez cieślę Nazarona (Nazara), z fundacji ks. Teodora Bieleckiego (nad drzwiami świątyni do dziś zachował się napis "Za staraniem prezbitera tej cerkwi Teodora Bieleckiego przez cieślę Nazara"). 1875('74?)-1918 prawosławna, od 1919 kościół, 1922 erygowana parafia p.w. Matki Bożej Różańcowej. Remontowany: 1927 (najpewniej wówczas wstawiona arkada tęczy i wydzielona zakrystia od wschodu), 1955 wymiana gontów, 1963, 1979 pokrycie kopuł wież blachą, 1995('94?)-97 remont kapitalny, m.in. odnowienie wnętrz, pokrycie dachu gontem.

        Wykaz alfabetyczny świątyń i kaplic unickich w Królestwie Polskim zachowany w rękopisie w bibliotece w Siedlcach podaje następujący opis świątyni  w Ortelu:

        "Kościół orientowany na wschód, drewniany, konstrukcji zrębowej, z bali modrzewiowych i związanych "na jaskółczy ogon", oszalowany, dach czterospadowy z szerokimi okapami, z wysoką sygnaturką na środku, kryty gontem. Nawa na planie kwadratu otwarta na prezbiterium szerokim łukiem. Nad kruchtą wieża, w dolnej części z szerokim daszkiem okapowym wspartym na słupach, w górnej części ażurowa, zdobiona grzebieniami zwieńczona czterospadowym daszkiem, nad którym góruje cebulasta kopuła."

        Kościół orientowany, drewniany, konstrukcji zrębowej, z lisicami, zewnątrz i wewnątrz szalowany, na podmurówce. Trójdzielny, o nawie na rzucie kwadratu, węższym prezbiterium ujętym od północy zakrystią i od południa skarbcem, od zachodu babiniec, nad którym czworoboczna wieża konstrukcji zrębowo-słupowej. Wnętrze kryte deskowym stropem. Prezbiterium otwarte arkadą o łuku koszowym. Chór muzyczny na dwóch czworobocznych słupach o sfazowanych narożach, z tralkową balustradą wycinaną z desek, z lambrekinem u dołu. Z babińca do nawy odrzwia, z inskrypcją w języku staroruskim podającą datę budowy, nazwisko cieśli i fundatora. Okna małe, w nawie parzyste. Od frontu podcień na słupach, wieża wydzielona obdasznicą, w górnej kondygnacji pary półkoliście zamkniętych arkad i bogata, wycinana z desek dekoracja. Dachy strome, czterospadowe, kryte gontem z okapami z lambrekinem, nad nawą i prezbiterium o wspólnej kalenicy, z ośmioboczną wieżyczką na sygnaturkę, zwieńczoną cebulastym hełmem krytym blachą, z żelaznym krzyżem prawosławnym; takaż kopułka na dachu wieży.

        Na ścianie tęczowej malowidło ścienne, ok. 1927, Tablice Dekalogu adorowane przez parę aniołów. Ołtarze o formach barokowych i rokokowych 1928, główny konserwowany 2005, być może z wykorzystaniem detali z ikonostasu, w polach głównych gipsowe figury: w głównym Matka Boska, w bocznych: Najśw. Serce Jezusa i św. Stanisław Kostka z Dzieciątkiem, w zwieńczeniach ołtarzy bocznych obrazy o charakterze barokowym, II poł. XVIII w., gruntownie  przemalowane w latach 90-tych XX w.: w lewym Zmartwychwstanie, w prawym Immaculata. Feretrony: koniec XIX w., z obrazami Matka Boska Częstochowska i Najśw. Serce Jezusa; II ćw. XIX w., z oleodrukami: św. Antoni i Matka Boska. Zwieńczenie dawnego ikonostasu z obrazem Trójcy Św., zapewne II poł. XVIII w. Krucyfiksy procesyjne: o charakterze barokowym, XIX w.; neogotycki, XIX/XX w., metalowy; ludowy, XIX w. Monstrancja, z cechą warszawskiej firmy Fraget, wg. napisu ofiarowana w 1928 przez B. A. Paszkowskich. Puszka neogotycka, wg. napisu ofiarowana w 1923 przez Annę Głowacką i jej syna Bazylego. Drewniany krucyfiks z XVIII/XIX w. (?).

        Cmentarz przy kościele, dawniej unicki, obecnie katolicki, został założony w XVIII w. Rozplanowany na rzucie prostokąta z aleją główną od kościoła i podziałem na trzy nierówne kwadraty. Na cmentarzu nagrobek Jana Górskiego (zm. 1841), proboszcza kościeniewickiego i ortelskiego i jego żony Anny z Dołbińskich (zm. 1830), murowany z cegły, otynkowany, na planie prostokąta, w formie kapliczki z kątowym szczycikiem, od frontu i z tyłu kwadratowe tablice inskrypcyjne z czerwonego marmuru. Teren kościoła ogrodzony murem z jedną bramą wejściową, obok kościoła pomnikowy dąb.*

→ Trasa VI

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006 oraz z planszy informacyjnych przy kościele