Piszczac

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

       Stara osada w dobrach królewskich w starostwie brzeskim, od roku 1530 do 1869 miasto na starym trakcie prowadzącym z Krakowa przez Lublin, Łomazy, Piszczac i Brześć do Wilna, niegdyś Piszczatka, Pieszczatka, Piesczatki. Osada istniała już w XV w., znajdując się na trasie przejazdów królewskich z Brześcia do Lublina. Już w 1500 notowana parafia katolicka  fundacji królewskiej. Od 1530 miasto królewskie na prawie magdeburskim, przywileje potwierdzone 1569, wówczas ośrodek administracyjny klucza kijowieckiego ekonomii brzeskiej. Przed 1570 istniała już cerkiew p.w. św. Jana Chrzciciela, kolejna wzniesiona przed 1726 lub 1731, spłonęła 1840. W XVIII w. notowana synagoga, nowa drewniana wzniesiona 1859, proj. 1850 arch. Ludwika Szamoty, zburzona w czasie II wojny światowej. Miasto zniszczone 1655-60. Ok. 1655 nadane w dzierżawę Michałowi Kazimierzowi Radziwiłłowi, kanclerzowi i hetmanowi wielkiemu lit., 1680-1790 własność Radziwiłłów. Ok. 1780 założenie nowego dworu. 1790 pożar miasta, w czasie wojen napoleońskich splądrowane. Po 1790 właścicielami kolejno: Paszowscy, Ksawery Ruszczyc, 1808 Antoni Nieprzecki, 1835 Seweryn Nieprzecki, 1840 Erazm Mańkowski, 1853 Andrzej Ruttie, 1859 Jan Werner. W 1856 majątek Piszcząc oddzielony od miasta, w 1869 utrata praw miejskich. 1875 cerkiew unicką zamieniono na prawosławną. 1876 właścicielami majątku Tadeusz i Natalia Putiatyccy, następnie Maria Zybina, która rozparcelowała dobra i swoją część w 1901 sprzedała Czesławowi Wolińskiemu, architektowi powiatowemu. 1904 właścicielem dóbr Józef Gron. 1907 budowa nowej murowanej cerkwi. 1921 właścicielem majątku Stanisław Dobaczewski, który dokonał kolejnej częściowej parcelacji dóbr, ich pozostałość w 1929 nabył Wincenty Ólczakowski. Wieś o charakterze miasteczka, położona nad rzeką Piszczanką. Rynek na planie nieregularnego czworoboku ze skwerem, z uliczkami wychodzącymi z naroży. Na pd.-wsch. od rynku kościół parafialny. Zabudowa parterowa, szczytowa, przeważnie drewniana.

       Kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża Św. zbudowano w 1907 jako cerkiew prawosławna. Parafia erygowana zapewne w II poł. XV w., wzmiankowana 1500, uposażona 1566 i ponownie 1671 przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Nowy kościół drewniany 1726 fundacji Anny z Sanguszków Radziwiłłowej. W czasie wojen napoleońskich zniszczony, odbudowany przez dziedzica Antoniego Nieprzeckiego. Po pożarze cerkwi unickiej 1840 przez ok. 30 lat użytkowany także przez unitów. 1892 parafia zlikwidowana a kościół oddany na cerkiew. 1895 rozebrany, z pozyskanego materiału zbudowana szkoła. 1906 wzniesiony nowy drewniany, w stylu zakopiańskim jako filialny parafii Terespol, przeniesiony 1922 do Zarzecza, z wyjątkiem elementów wyposażenia. 1919 restytucja parafii, na kościół przejęta murowana cerkiew prawosławna wzniesiona 1907. W latach 20-30-tych XX w. staraniem proboszcza ks. Stanisława Zarębskiego remonty i rozbudowa: 1931 rozebrana kopuła cerkiewna i wzniesiona wieża. 1941 zajęty na niemiecki szpital wojskowy. 1950 remont wnętrza. 1986 malowidła ścienne, wyk. Stanisław Miłosz z Łukowa.

       Kościół usytuowany jest u zbiegu ulic wychodzących z rynku, w obrębie cmentarza otoczonego niskim murem, z bramą od południa. Pierwotnie w stylu rusko-bizantyńskim, przekształcony. Frontem zwrócony na pd. Murowany z cegły, otynkowany. Na planie krzyża, jednonawowy, z wyodrębnionym, zamkniętym prosto, węższym i niższym prezbiterium, nawa pięcioprzęsłowa, z parą prostokątnych kaplic przy czwartym przęśle i kwadratową wieżą od pd. Elewacje o podziałach płycinowych, zwieńczone gzymsem. Wnętrze sklepione kolebkowo, nad kruchtą chór muzyczny z wysuniętym do nawy balkonem na kwadratowych filarach, z pełnym parapetem. Na osi fasady dwukondygnacyjna wieża z zamkniętymi półkoliście przezroczami i prostokątnymi otworami w węższej kondygnacji górnej, zwieńczona ośmioboczną ażurową latarnią. Dachy dwuspadowe, nad prezbiterium trójspadowy, nad zakrystiami pulpitowe, kryte blachą.

       Ołtarze: 1. główny, zapewne 1950, w formie półkolistej arkady, o rzeźbionej archiwolcie; 2. lewy boczny, z elementami art-deco, zapewne 1949, fundacji proboszcza ks. Romana Soszyńskiego, z obrazem Chrzest Chrystusa, I. poł. XIX w.; 3-4. prawy boczny oraz w kaplicy wsch., analogiczne, w stylu zakopiańskim, po 1906, z dawnego kościoła, jednoosiowe, z rzeźbami gipsowymi: Najśw. Serce Jezusa i Matka Boska z Lourdes; 5. w kaplicy zach., w stylu zakopiańskim, ok. 1906, zapewne d. ołtarz główny, sprowadzony z Warszawy staraniem ks. Konstantego Pabisiewicza, jednoosiowy, ujęty filarami, z rzeźbą św. Józefa z Dzieciątkiem, po bokach baldachimowe kapliczki nawiązujące stylowo do ołtarza, zapewne po 1949, z rzeźbami śś. Piotra i Pawła. Organy, zapewne 1911, reperowane 1950, instrument warszawskiej firmy Andrzej Blomberg, op. 225, prospekt  w stylu zakopiańskim, trójosiowy. Chrzcielnica, ambona, ławki i feretron w stylu zakopiańskim, ok. 1906. Monstrancja, eklektyczna, XIX/XX w., plater, z półplastycznymi plakietami z popiersiami Ewangelistów na stopie. Puszka, neogotycka, I. ćw. XX w., plater.

       Na cmentarzu przykościelnym prymitywny krzyż granitowy (tzw. kamienna baba) z rytymi literami IS/TH oraz KM (?).

       Przy kościele brama z 1907- eklektyczna, przekształcona 1949. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta, z dwoma prostokątnymi aneksami. Dwustrefowa dolna kondygnacja trójosiowa, dzielona pilastrami toskańskimi, zwieńczona wydatnym belkowaniem z fryzem kostkowym, na osi wysoka półkolista arkada, w częściach bocznych niższe arkadowe przejścia, nad którymi okulusy w profilowanych opaskach; druga kondygnacja węższa, na planie kwadratu otwarta okulusami, po bokach odcinki attyki z wolutami, dach namiotowy, z ośmioboczną latarnią zwieńczoną krzyżem.

       Cmentarz położony we wsch. części osady założony został ok. 1800, powiększany 1920, 1960, 1975. Zachowanych kilkanaście nagrobków z II. poł. XIX w., m.in.: 1. Wojciecha Bogusławskiego (zm. 1852), pułkownika wojsk polskich, piaskowcowa stela na wysokim cokole, zwieńczona płaskim daszkiem; 2. Ignacego Lawickiego (zm. 1864), urzędnika górnictwa krajowego, żeliwna płyta z inskrypcją; 3. Marii z Klimaszewskich Szlamińskiej (zm. 1874) i Franciszka Ruttie (zm. 1875), piaskowcowa stela z ostrołukową płyciną z inskrypcją i koroną cierniową w części górnej. Na cmentarzu również kaplica cmentarna p.w. św. Anny., wniesiona ok. 1800. Remontowana 1919 i 1995. Orientowana, drewniana, konstrukcji zrębowej, oszalowana. Na planie prostokąta zamkniętego trójbocznie. Wnętrze jednoprzestrzenne, ze stropem. Od frontu drzwi, w ścianach bocznych małe prostokątne okna. Dach wysoki, pięciopołaciowy, kryty gontem, z wieżyczką na sygnaturkę.

       We wsi również dwie kapliczki przydrożne. Pierwsza z ok. poł. XIX w., przy drodze do Połosek, murowana z cegły, otynkowana, słupowa; z rzeźbą św. Antoniego, ok. 1850, ludową. Druga z ok. poł. XIX w., przy drodze do Tucznej. Murowana z cegły, otynkowana, słupowa, z rzeźbą św. Jana Nepomucena.*

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006

 

W sieci

Piszczac

- strona gminy Piszczac, bardzo dobrze opracowana (ładna galeria)