Pratulin

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Staropolska wieś szlachecka na obszarze PK "Podlaski Przełom Bugu", malowniczo położona nad zakolem Bugu w otoczeniu wzgórz morenowych. Poza wsią znajdują się malownicze łęgi i liczne starorzecza otoczone łąkami.

        Wieś istniała już w 1478 roku pod nazwą Hornowo lub Ornowo, jako własność rodziny Hornowskich; ok. poł. XVII w. Ostrowskich. 1732 miasteczko założone przez podskarbiego nadwornego litewskiego Józefa Franciszka Sapiehę, którego córka Teresa w 1752 wniosła je w posagu Joachimowi Potockiemu. W 1754 August III nadał osadzie prawa miejskie, wówczas wytyczono rynek (wg innych źródeł od 1732 miasto lokowane przez Potockich pod obecną nazwę, pochodzącą prawdopodobnie od łacińskiego słowa "prata" - łąka). Od końca XVIII w. upadek, kolejnymi właścicielami Mostowscy, Wierusz-Kowalscy, Dąbrowscy, Żydzi Grynberg i Jukiel, następnie Potoccy, w 1939 własność Fundacji Jakuba Potockiego.

        Pratulin znany jest z bohaterskiego oporu unitów, broniących swej świątyni (opisanych m.in. przez W. Reymonta w „Ziemi chełmskiej"). Miało to miejsce 24 stycznia 1874 roku, kiedy to do zgromadzonych na  przycerkiewnym cmentarzu unitów żołnierze carscy (Kozacy) otworzyli ogień. Zginęło 13 unitów.

Historia unitów w Pratulinie

        Kościół istniał już w XVI w., odbudowany został w XVII w. (w XVI w. filia parafii Malowa Góra, w 1676 parafia, staraniem Tomasza Ostrowskiego). Do dziś zachował się położony na skraju wsi późnoklasycystyczny, murowany kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła z 1838 r. Wzniesiony został z fundacji Tomasza Mostowskiego, wg kompilacji projektów typowych arch. Chrystiana Piotra Aignera. 1875-1919 cerkiew prawosławna, 1905 restytuowana parafia katolicka, 1908 wniesiony drewniany kościół, rozebrany po odzyskaniu w 1919 starego. 1993 dach pokryty blachą. Otoczony betonowym murem. Prezbiterium zwrócony na południe. Murowany z cegły, otynkowany. Na rzucie prostokąta, czteroprzęsłowy, z wyodrębnionym we wnętrzu prezbiterium, ujętym dwoma zakrystiami.

        Wnętrze nawy kryte sklepieniem zwierciadlanym, prezbiterium sklepione kolebkowo. Ściany bez podziałów pionowych, przedzielone w 2/3 wysokości belkowaniem, zwieńczone gzymsem z fryzem kostkowym. Chór muzyczny wsparty na dwóch kolumnach toskańskich, z drewnianą balustradą płycinową, pod nim kruchta, w której wydzielona kratą kaplica-sanktuarium bł. Unitów Męczenników Podlaskich i schody na chór. Elewacje zwieńczone belkowaniem z fryzem kostkowym, przedzielone wydatnym gzymsem kordonowym, nad którym wielkie półkoliste okna w profilowanych opaskach, na osiach skrajnych prostokątne wnęki zamurowanych drzwi. Fasada ze ślepym kolumnowo-filarowym portykiem doryckim w wielkim porządku, o tryglifowym fryzie i niskim trójkątnym naczółku, wnikającym w strefę pełnej attyki zwieńczonej wydatnym gzymsem, ponad którym niski schodkowy szczyt z krzyżem na kuli. Na osi prostokątny otwór drzwiowy w profilowanym obramieniu z nadwieszonym gzymsem, w drugiej kondygnacji marmurowa kaplica kommemoratywna w kwadratowej płycinie. W ślepych przęsłach bocznych hemisferyczne nisze, powyżej gzymsu prostokątne blendy. Elewacja tylna zwieńczona trójkątnym ogzymsowanym szczytem z okulusem, nad którym wyrobiony w tynku krzyż; we fryzie belkowania małe półkoliste okienko. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

        Wyposażenie eklektyczne, być może pochodzące z kościoła wzniesionego w 1908 lub wyk. po 1919. Ołtarze: główny trójprzęsłowy, o rozbudowanym zwieńczeniu, w ujętym kolumnami polu głównym obraz ŚŚ. Piotr i Paweł, 1910, sygn. Mendard Jarewicz, w Chełmie; w polach bocznych św. Stanisław Bp i św. Franciszek z Asyżu, I. ćw. XX w.; dwa ołtarze boczne, jednokondygnacyjne, jednoosiowe, w lewym obraz Opłakiwanie, sygn. B. Busiński, 1911, w prawym Matka Boska Częstochowska, ok. 1910. Ambona, I. ćw. XX w., na planie wieloboku, kosz rozczłonkowany kolumnami kompozytowymi, z kopułowym baldachimem. Chrzcielnica drewniana, I. ćw. XX w., ośmioboczna, z namiotową nakrywą. Zegar podłogowy w obudowie szafkowej, firmy Gustaw Becker ze Świebodzic, I. ćw. XX w. Obraz Matka Boska z Dzieciątkiem, w typie Hodegetrii, XVIII w., konserwowany 1974 przez Hannę Markowskq (ikona, malowana na blasze?). Krucyfiks, późnobarokowy, II. poł. XVIII w., konserwowany 1982-3 (w kaplicy bł. Unitów Męczenników Podlaskich). Krzyż ołtarzowy neogotycki, XIX/XX w. Monstrancja rokokowa, III. ćw. XVIII w., z cechą kontrybucyjną austriacką z l.1806-7, z owalną, wykrojową stopą z repusowanym ornamentem rocaille, gruszkowym nodusem i owalną glorią o krótkich promieniach z ornamentem rocaille wokół reservaculum i plakietami Boga Ojca, aniołków oraz Ducha Św. Kielichy: neobarokowy, koniec XIX w., gładki; neogotycki, XIX/XX w., warszawskiej firmy Norblin. Puszka neogotycka, XIX/XX w. Lichtarze XIX/XX w.: dwa neobarokowe; dwa eklektyczne, warszawskiej wytwórni Izrael Szekman. Żyrandol klasycystyczny, II. poł. XIX w., mosiężny, wieloramienny, o motywach palmetowych. Ornat zielony, boki ok. poł. XVIII w., broszowane jedwabiem w duże pierzaste kwiaty, kolumna XIX/XX w.

        Przed kościołem, w pn.-wsch. narożniku cmentarza kościelnego, wolnostojąca dzwonnica z 1838, remontowana 1987. Klasycystyczna, murowana z cegły, otynkowana. Na rzucie kwadratu. Jednokondygnacyjna na cokole. Elewacje boniowane, z zamkniętymi półkoliście przezroczami, zwieńczone gzymsem, nad którym ścianka kolankowa. Dach czterospadowy, przechodzący w wydatny obelisk zwieńczony krzyżem na kuli, kryty blachą.

        Przy kościele cmentarz grzebalny, założony ok. 1830, powiększony w 1850. Na jego terenie znajduje się m.in. pomnik oraz kaplica grobowa Wierusz-Kowalskich z 1870, być może proj. arch. Witold Lanci, remontowana 1987. Neoromańska, murowana, otynkowana, z kryptą sklepioną tunelowo. Na rzucie prostokąta. Elewacje ujęte na narożach filarami, frontowa z trójkątnym szczytem i nadwieszonym arkadkowym fryzem, zwieńczona krzyżem na cokole, boczne zwieńczone podwójnym fryzem kostkowym. Portal uskokowy z kolumienkami o kapitelach kostkowych z motywem roślinnym. Okna koliste, w profilowanych opaskach. Elewacja tylna ze schodkowym szczytem ze sterczynami. Dach dwuspadowy, kryty blachą.

        Przy pd.-wsch. narożniku cmentarza kapliczka przydrożna z XX w. Na murowanych słupach, z czterospadowym dachem; wewnątrz rokokowa rzeźba św. Jan Nepomucen, II poł. XVIII w., odnowiona 1932, kamienna, na ceglanym, otynkowanym cokole.

        Na pd.-wsch. od wsi, w lesie cmentarz unicki, z grobem unitów męczenników podlaskich zamordowanych w 1874 r. Grób postawiony po 1920 (1931?), z głazów narzutowych, otoczony ogrodzeniem z żeliwnych sztachet, na szczycie wieńczący całość prymitywny krzyż kamienny, tzw. „kamienna baba" o wys. 85 cm.*

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006