Romanów

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś na Równinie Kodeńskiej, około 13 km na południowy wschód od Wisznic (uwaga - wieś o tej samej nazwie istnieje też nieopodal Konstantynowa ;). Wieś i pierwsza, drewniana rezydencja założone ok. 1540 r. przez Romana Sanguszkę, wojewodę bracławskiego, hetmana polnego litewskiego. Poprzez małżeństwa: 1. w 1597-98 jego córki Teodory (1° voto Radzimińskiej, 2° voto Prońskiej, zm. 1598) z Andrzej Leszczyńskim, wojewodą brzesko-kujawskim oraz 2. w 1604 jego wnuczki Anny Radzimińskiej z Rafałem Leszczyńskim, wojewodą bełzkim, na mocy działu rodzinnego w 1623 dobra przechodzą w ręce Leszczyńskich a następnie trwale Sapiehów, w których posiadaniu do końca XVIII w. Przez Teofilę z Jabłonowskich Sapieżynę, krajczynię litewską oraz jej syna Aleksandra, późniejszego miecznika Księstwa Warszawskiego, szambelana i adiutanta Napoleona I sprzedane w 1801 Błażejowi i Annie z Nowomiejskich Malskim. Odziedziczona przez Zofię z Malskich Janową Kraszewską, chorążynę prużańską, przechodzą w 1846 do Kraszewskich, w rękach których pozostają do I poł. XX w. Po śmierci w 1914 ostatniego z nich, Krzysztofa, do 1939 w rękach jego córek Marii i Pauliny z Kraszewskich Rościszewskiej.

        Zachował się tu dawny zespół dworski złożony z dworu zwróconego frontem na zachód, otaczającego go parku z bramą wjazdową od zachodu oraz kaplicy położonej na pn.-zach. od dworu, poza obrębem parku. Do około 15-tego roku życia wychowywał się tu u swoich dziadków Malskich późniejszy powieściopisarz J.I. Kraszewski (1812-87).

        Dwór (w miejscu drewnianego z poł. XVI w.) wzniesiony w 1806 r. przez Błażeja Malskiego (wielokrotnie przebudowywany po pożarach), na znacznie starszych piwnicach, może z XVII w., będących pozostałością dawnej rezydencji. W końcu XIX w. Kajetan Kraszewski, najmłodszy brat pisarza Józefa Ignacego, zakłada tu obserwatorium astronomiczne, gromadzi duży księgozbiór oraz kolekcję portretów osobistości historycznych z XVI-XVIII w. Pałac niszczony pożarami 1858, 1914 i 1943, po pierwszym przekształcony, po ostatnim odbudowany w 1958 na jedyne w Polsce biograficzne Muzeum J.I. Kraszewskiego wg. projektu inż. architekta Czesława Gawdzika. Zaczątkiem zbiorów były pamiątki rodzinne szczęśliwie zachowane w czasie okupacji i ofiarowane przez kolejne pokolenia rodziny Kraszewskich. Ekspozycja muzealna od 1962, wg. projektu Antoniego Trepińskiego (muzeum otwarto w 1962 w 150-rocznicę urodzin pisarza).

         Dwór klasycystyczny, murowany z cegły, tynkowany. Piwnice wysokie, o sklepieniach kolebkowo-krzyżowych. Parterowy, z piętrową częścią środkową nadbudowaną po pożarze 1858 i mieszkalnym poddaszem z 1962. Na rzucie prostokąta z portykiem od frontu (wzniesionym po 1858 w miejscu dawnego ganku) i tarasem od tyłu. Wnętrze o układzie symetrycznym, z wydłużonym korytarzem między dwoma traktami, nieco przekształcone i pozbawione cech stylowych; na osi kwadratowy hall i od tyłu poprzecznie prostokątny salon. Klatka schodowa w części południowej, nowa. Dłuższe elewacje dziewięcioosiowe z lekko zryzalitowanymi, trójosiowymi częściami środkowymi. Narożniki budynku oraz część środkowa parteru elewacji frontowej boniowane. Gzyms wieńczący profilowany. Okna ujęte w płaskie uszakowate obramienia z kroplami; okienka piwnic zamknięte segmentowo. Portyk, poprzedzony schodami, o czterech kolumnach toskańskich dźwigających balkon z kamienną balustradą. Trójosiowe piętra obu elewacji rozczłonkowane pilastrami toskańskimi, zwieńczone trójkątnymi ogzymsowanymi szczytami, na frontowym zrekonstruowany kartusz z herbem Jastrzębiec Kraszewskich. Dach czterospadowy z facjatkami, nad ryzalitami dwuspadowe, kryte blachą.

        Dwór otacza starannie utrzymany park, pozostałoś obszernego, prostokątnego, osiowego układu barokowego z XVII-XVIII w. o charakterze regularnego ogrodu włoskiego, z częściowo zachowanym starodrzewiem, nieco przekształconego w XIX w. Całość obwiedziona kanałem wodnym (fosą), obecnie osuszonym. Za pałacem na osi szeroka aleja świerkowa z XIX w., po bokach i od tyłu szpalery grabowe, zapewne starsze, tworzące trzy boki prostokąta. Wewnątrz prostokąta, na osiach zewnętrznych pałacu, dwa symetryczne świerki z XIX w. pośrodku dawnych parterów. Na zewnątrz kwater ozdobnych trzy kwatery sadów: jedna od południa i dwie od północy. Od frontu podjazd przekształcony, z aleją dojazdową oraz bramą i mostem na osi.

        Całość zespołu dworskiego dopełnia brama wjazdowa z ok. 1840-50, romantyczna, murowana z cegły, tynkowana. Od południa półkolista baszta z wąskimi okienkami w typie strzelnic oraz arkadowym otworem wejściowym z okulusem u góry; korona muru z pozornym krenelażem; daszek wielopołaciowy, kryty blachą, zwieńczony iglicą. Od północy odpowiadający baszcie charakterem czworoboczny słup bramny, zwieńczony krenelażem oraz wzmocniony skośną szkarpą. Most z kamienną balustradą (w latach 70-tych w przebudowie), zapewne współczesny bramie.

         Kaplica p.w. św. Anny, niegdyś pałacowa, następnie publiczna kaplica katolicka, obecnie nieczynna (?). Wzniesiona współcześnie z pałacem (wg. innych źródeł - z poł. XIX w.), fundacji Konstancji z Morochowskich Nowomiejskiej, matki Anny, żony Błażeja Malskiego. Klasycystyczna, murowana z cegły, tynkowana. Na rzucie koła z dwoma ryzalitami na osi, przy frontowym portyk, od tyłu apsyda zamknięta łukiem segmentowym. Wnętrza nakryte pozornym spłaszczonym sklepieniem kopulastym (restauracja w latach 70-tych). Apsyda wydzielona przejściem ujętym w jońskie kolumny dźwigające szczyt zamknięty łukiem segmentowym. Zewnątrz ściany z cokołem boniowane poziomo. Gzymsy wieńczące silnie wysunięte (osobny dla apsydy), profilowane. W apsydzie na osi duże okno zamknięte półkoliście, w ścianach bocznych okulusy, w ryzalicie frontowym prostokątny otwór wejściowy w płaskim obramieniu, zwieńczony wydatnym gzymsem, ponad którym półkoliste okno. Portyk joński w wielkim porządku, o dwóch kolumnach dźwigających belkowanie i ponad nim ogzymsowany trójkątny fronton zwieńczony szczytem schodkowym z krzyżem. Dach w formie spłaszczonej kopuły na niskim tamburze pokrytej blachą i zwieńczonej krzyżem. W cokół kaplicy wmurowane prostokątne epitafia rodzinne w układzie chronologicznym: 1. Wojciecha Nowomiejskiego (zm. 1809), z herbem Rawicz, męża fundatorki kaplicy; 2. Zofii z Malskich Kraszewskiej (zm. 1859) z herbem Nałęcz Malskich; 3. Jana Kraszewskiego, chorążego prużańskiego (1789-1865), z kartuszem herbowym pięciopolowym z herbami: Jastrzębiec Kraszewskich, Trzaska Michałowskich, Ślepowron Romańskich (Romanowskich), Korczak Michalewskich i Ślepowron Gutowskich; 4. Kajetana Kraszewskiego, sędziego pokoju okręgu włodawskiego, astronoma, historyka i pisarza (1827-1896), syna Jana chorążego prużańskiego i Zofii z Malskich, z herbem Jastrzębiec; 5. Marii z Rulikowskich Kajetanowej Kraszewskiej (1832-1900); 6. Krzysztofa Kraszewskiego (1859-1914), syna Kajetana i Marii z Rulikowskich, ostatniego właściciela Romanowa.*

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska

Szlakiem Kraszewskiego

W sieci

Muzeum w Romanowie

- sporo informacji i kontakt z Muzeum