Roskosz

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś staropolska nad Klukówką, pierwotnie folwark za wsią Hrud, od 1573 w rękach Radziwiłłów, w składzie hrabstwa bialskiego. 1790 w zastawie u Trojanowskiego. Obecna nazwa nadana w XVII/XVIII w., kiedy powstała tu podmiejska siedziba Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej. Od ok. poł. lat 60-tych XVIII w. popada w ruinę, od 1794 z zastawie u Teodora Michałowskiego (zm. 1813), w 1807 przekazana mu jako prezent ślubny przez Dominika Hieronima Radziwiłła. Od 1842 w rękach Łubieńskich, potem Mielżyńskich, a przed ostatnią wojną Karscy (1918-44 Heleny z Mielżyńskich Karskiej). Tu znajdowała się część słynnej biblioteki Mielżyńskich, całkowicie zniszczonej w czasie okupacji.

        Założenie dworskie powstało tu dla Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej jako podmiejska siedziba, złożona z drewnianego dworu, ogrodu włoskiego, zwierzyńca, bażantarni i zabudowań gospodarczych. Przekształcone dla Anny z Sanguszków Radziwiłłowej, żony Karola Stanisława: w latach 1730-31 wg. projektu architekta Marcina Wiśniewskiego wzniesiony drewniany dwór letni, nakryty czterospadowym dachem z gontu, określany mianem pałacu myśliwskiego, 1728-30 przekomponowany ogród. 1738 przy pracach ziemnych w ogrodzie notowani byli Michał Kruściński i Adam Gorzątkowski. Po śmierci księżnej Anny z Sanguszków przebudowa dworu zlecona przez Hieronima Floriana Radziwiłła architektowi Jakubowi Korwin Pawłowskiemu, nie zrealizowana. 1760-62 wg. projektu ogrodnika Carla Georga Knackfussa zakładanie ogrodu barokowego, zapewne nie w pełni zrealizowanego. Dwór rozebrany w 1776. Po 1822 na miejscu dawnego ogrodu i zwierzyńca założony park angielski, ok. 1840 wzniesiony murowany dwór oraz stajnia cugowa, zapewne wg. projektu arch. Franciszka Jaszczołda (proj. również park?). Przed 1915 niezrealizowany projekt przebudowy dworu, architekta Władysława Marconiego. W 1915 zniszczenie dworu i parku, po 1918 odbudowa dla Heleny z Mielżyńskich Karskiej. Po 1944 przekazane w użytkowanie PGR-u. W 1979 podjęto prace przy rewaloryzacji założenia, od 1993 siedziba Ośrodka Pracy Twórczej "Galeria Podlaska", od 1999 Europejskiego Centrum Kształcenia i Wychowania OHP, 2000-01 remont.

        Dwór z ok. 1840 (wg. innych źródeł z lat 30-tych XIX w.). Późnoklasycystyczny (neoklasycystyczny?), z neogotycką elewacją wschodnią. Położony w południowej części parku, na zamknięciu lipowej alei, stanowiącej niegdyś główną oś założenia. Zawrócony frontem na północ. Murowany z cegły, otynkowany. Na planie prostokąta, parterowy, z płytkimi piętrowymi ryzalitami na osiach, podpiwniczony w części środkowej. Wnętrza trzytraktowe, na parterze z salonem na osi, poprzedzonym hallem, zachowane elementy oryginalnej stolarki i dwa piece kaflowe w salonie, piętro i poddasze zaadaptowane na pokoje hotelowe. Elewacje, z wyjątkiem frontowej, rozczłonkowane pilastrami toskańskimi. Frontowa siedmioosiowa, trójosiowy centralny ryzalit zwieńczony trójkątnym szczytem, poprzedzony czterostopniowym podestem, naroża w części środkowej i ryzalitu oraz jednoosiowe przęsła skrajne boniowane pasmowo. Okna prostokątne, w części środkowej nakryte gzymsem, w bocznych osiach ryzalitu zamknięte półkoliście, w polu szczytu półkoliste; wejście w ryzalicie w formie uproszczonej serliany. W elewacji południowej ryzalit zwieńczony schodkowym szczytem, w obu kondygnacjach po trzy porte-fenetry ujęte pilastrami toskańskimi,  na piętrze z żeliwnym balkonem, poprzedzony tarasem z pozostałościami żeliwnej balustrady. Ryzalit w elewacji zachodniej dwuosiowy, zwieńczony trójkątnym szczytem z okulusem, w pasmowo boniowanej dolnej kondygnacji półkoliście zamknięte okna, w drugiej, boniowanej na narożach żeliwny balkon i półkolista nisza pomiędzy prostokątnymi oknami. Elewacja wschodnia czteroosiowa, ryzalit neogotycki o ostrołukowym szczycie z pięciolistną płyciną, ujęty w półfilary o smukłych, zakończonych trójlistnie płycinach, nakryte trójkątnymi szczytami o wklęsłych bokach, z trójlistną płyciną w polu; w obu kondygnacjach ostrołukowe porte-fenetry w profilowanych obramieniach, na parterze zdwojone, na piętrze potrójne; w osi północnej prostokątne okno. Dach czterospadowy, nad ryzalitami dwuspadowy, kryty blachą. Wewnątrz rzeźba klęczącej Wenus, I poł. XIX w., z białego marmuru.

       Stajnia cugowa zbudowana współcześnie z dworem, 2000-01 kapitalny remont, przekształcenie wnętrz z adaptacją na hotel wg. projektu arch. Ryszarda Lutomskiego i Mirosława Sarzyńskiego. Położona w północnej części parku, po wschodniej stronie alei lipowe prowadzącej do dworu. W duchu romantycznego eklektyzmu z elementami neoklasycyzmu i gotyku angielskiego. Murowana z cegły, otynkowana. Na planie litery H, z pięcioosiową częścią środkową parterową ze strychowym mezzaninem, jednoosiowym ryzalitem od zachodu i wystawką od wschodu, ujęta w poprzeczne piętrowe skrzydła z oktagonalnymi filarami w narożach, przewyższającymi spłaszczony trójkątny szczyt z niewielkim występem  na osi. Elewacje o podziałach ramowych, w dolnej kondygnacji półkoliste arkady: w części środkowej i w bocznych elewacjach skrzydeł ślepe, nad nimi półkoliste okna, w szczytowych elewacjach skrzydeł dwuskrzydłowe drzwi (zamurowane w elewacji wschodniej). Okna w drugiej kondygnacji skrzydeł i w elewacjach bocznych prostokątne,  w elewacji zachodniej, z półkolistymi profilowanymi nadokiennikami.

        Całość założenia w rozległym parku angielskim założonym w II ćw. XIX w., z aleją lipową, podjazdem na osi dworu, z dużymi wnętrzami gazonowymi ze swobodnymi grupami roślin i systemem stawów (w ostatnich latach odtworzonym), połączonych rowami z rzeką Klukówką, ograniczającą go od wschodu i południa. Liczne okazy starodrzewia.

        Odrestaurowany kilka lat temu zespół dworski mieści Europejskie Centrum Kształcenia i Wychowania OHP. Bogata oferta środka obejmuje organizację rozmaitego rodzaju szkoleń, konferencji, itp. W dworku znajdują się miejsca hotelowe i centrum konferencyjne a w dawnej stajni cugowej - restauracja. Organizowane są tu również imprezy masowe (na terenie zespołu ulokowane jest m.in. boisko do piłki nożnej). Obecnie prawie w całości przywrócono też dawne piękno zabytkowemu  parkowi z zachowanym starodrzewem oraz położonym w głębi parku stawom. Wszystko to sprawia, że zespół dworski w Roskoszy, harmonijnie wtopiony w otaczającą go roślinność i otwarty dla zwiedzających, stanowi jeden z najcenniejszych tego typu obiektów na Południowym Podlasiu. Jest  jednocześnie doskonałym przykładem, że warto przywracać świetność zdewastowanym zabytkom i że można je efektywnie wykorzystywać .

        Na pn.-wsch. od dworu teren dawnego folwarku. Jeśli chodzi o ilość i stan obiektów, jest to jeden z najlepiej zachowanych folwarków na Pd. Podlasiu. Zabudowania gospodarcze murowane z cegły i kamienia polnego, gruntownie remontowane i częściowo przebudowana 1976; usytuowane wokół obszernego majdanu: 1. źrebięciarnia, 1895; 2. gorzelnia, 1910, remontowana 1991; 3. magazyn spirytusu, 1850, na planie litery T; 4. cielętnik, 1898; 5. magazyn paszowy, 1889, neogotycki; 6. obora, 1890; 7. magazyn części zamiennych, ok. 1895, na planie litery L, częściowo drewniany, konstrukcji ramowo-słupowej; 8. spichlerz, 1898; 9. kuźnia; 10. stelmacharnia; 11. piwnica dworska; 12. piwnica folwarczna; 13. stodoła, 1940, drewniana, konstrukcji ramowo-słupowej.*

       Na skraju parku, na rzece Klukówce żelazny most dawnej kolejki wąskotorowej Biała-Cieleśnica, jedna z nielicznych już jej pozostałości (niedawno zagrożony runięciem do rzeki, szczęśliwie, niemal w ostatniej chwili, zabezpieczony).

→ Trasa IV

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006