Rossosz

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś na obszarze Zaklęsłości Łomaskiej na północy zachód od Wisznic, obecnie siedziba gminy. Ślady osadnictwa z okresu rzymskiego i cmentarzysko kultury łużyckiej. Staropolska wieś szlachecka, wzmiankowana od XIII w. Pierwotnie zw. Rossoszem w W. Ks. Litewskim, w 1569 przyłączona do Korony, do powiatu mielnickiego. W 1551 wzmiankowana jako miasto (wg. innych źródeł lokowana jako miasto na prawie magdeburskim w 1584 r. przez Kacpra Dembińskiego herbu Rawicz). W XVI w. własność Połubińskich, następnie Kopciów, 1576 przez Mariannę Kopciównę przekazana mężowi Kasprowi Dembińskiemu. 1624 własność Stanisława Koniecpolskiego, który sprzedał miasto Mikołajowi Firlejowi, kasztelanowi wojnickiemu. W 1640 spustoszone przez Lisowczyków. 1645 Zbigniew Firlej, starosta lubelski, uzyskał potwierdzanie praw miejskich na prawie magdeburskim, uzyskując przywilej targowy. Z ręką Marianny Firlejówny 1738-57 przeszła w posiadanie Karola Józefa Sapiehy, wojewody brzeskiego, zmarłego bezpotomnie. Następnie własność Rysińskich, później Potockich, 1775 Ossolińskich, ok. 1862 Jana Skibiczewskiego. W 1905 dobra własnością Stanisława Lasockiego. Miejsce udanej bitwy oddziałów powstańczych pod dowództwem K. Krysińskiego.

        Swój rozwój miasto zawdzięczało położeniu na szlaku handlowym, prowadzącym z ziem polskich na Litwę (dawny szlak wileńsko-lwowski, gościniec lubelski), jednak sąsiedztwo Łomaz i Wisznic zahamowało ten rozwój. Zniszczone przez Lisowczyków, nigdy już nie podniosło się do swojej dawnej świetności. W XIX w. nastąpił stopniowy upadek miasteczka, w latach 20-tych XX w. była to już mała osada. Po dawnym miasteczku do naszych czasów pozostało niewiele śladów.

        Drewniany kościół fundowany przed 1599 przez Kaspra Dembińskiego. Kolejny drewniany zbudowany w 1679 staraniem ks. Mateusza Sikorskiego, 1755 w kolacji Karola Józefa Sapiehy, spalony w 1861, wówczas wyposażenie przeniesione do kaplicy cmentarnej, w 1883 zamkniętej przez władze rosyjskie (na jej miejscu wzniesiona cerkiew prawosławna, obecnie nieistniejąca), wówczas parafia przyłączona do Wiszniewa. W 1903 starania o budowę nowego kościoła. Obecny drewniany kościół wzniesiony w 1908 z fundacji parafian Andrzeja i Anastazji Pasternaków i Józefa Polubca, przez majstra Brodeckiego z Huszczy oraz cieśli Szymona Marcinkiewicza i Jana Sacewicza. Parafia p.w. św. Stanisława Bpa i Męczennika erygowana w 1919. 1930 dobudowana wieżą, remonty 1953, 1962, 1975 i 1997.

        Orientowany, drewniany konstrukcji zrębowej, oszalowany, na kamiennej podmurówce. Bez wyraźnych cech stylowych, pseudobazylikowy, o trójnawowym trójprzęsłowym korpusie, z prostokątną, nieco węższą kruchtą z kwadratową wieżą i wydzielonym, prostokątnym prezbiterium, z przylegającymi zakrystią i składzikiem. Wnętrze dzielone na nawy słupami, połączonymi arkadami o łuku koszowym, kryte stropem, nad nawą środkową i prezbiterium koszowo wyokrąglonym, w nawach bocznych płaskim. Chór muzyczny wsparty na dwóch słupach, o pełnym parapecie. Elewacje dzielone lisicami, okna w profilowanych, deskowych obramieniach. Wieża jednokondygnacyjna, z trójkątnymi szczytami i ostrosłupowym hełmem, obita blachą. Dach dwuspadowy kryty blachą, nad zakrystia i składzikiem pulpitowy, z neobarokową wieżyczką na sygnaturkę na prezbiterium.

        Ołtarze neobarokowe, ok. 1908, stolarz Józef Kulicki: główny jednoosiowy, z kompozytowymi kolumnami wspierającymi odcinkowy naczółek, z rzeźbami śś. Stanisława i Wojciecha Bpów, w zwieńczeniu kielich z hostią w glorii; obrazy: w polu głównym Matka Boska Różańcowa ze św. Dominikiem, 1910, fundacji Wojciecha Polubca, mal. Aleksander Brzostek, na zasuwie Męczeństwo św. Stanisława, I ćw. XX w.; dwa ołtarze boczne jednoosiowe, z parami kolumn i rozbudowanymi zwieńczeniami, ze współczesnymi obrazami: w prawym Matka Boska Częstochowska, w lewym Najśw. Serce Jezusa. Organy 1913, warszawskiej firmy Leopold Hartman, z neoklasycystycznym prospektem. Feretrony, pocz. XX w.: dwa neobarokowe, z obrazami Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Antoniego oraz Matki Boskiej Różańcowej i św. Antoniego; neogotycki, z obrazami Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Antoniego. Krucyfiksy: trzy w tradycji barokowej, XIX w.; dwa procesyjne, w tradycji barokowej, XIX w. Monstrancja neobarokowa, pocz. XX w., z trzonem w formie plamy. Kielich z I ćw. XX w., warszawskiej firmy Fraget, stopa płaska, gładka. Puszka neoklasycystyczna, I ćw. XX w., warszawskiej firmy Fraget. Krzyże ołtarzowe, eklektyczne, I ćw. XX w.: dwa warszawskiej firmy Fraget; jeden warszawskiej firmy Bracia Henneberg. Fragment gerydonu, eklektycznego, pocz. XX w., z zielonego marmuru, w formie kolumny z wieńcem winnej latorośli, analogiczny jak w kościele w Sworach, obecnie podstawa paschału. Lichtarze: barokowy, XVIII w., cynowy; dwa eklektyczne, I ćw. XX w., warszawskiej firmy Fraget.

        Na osi kościoła, na skwerze murowana kapliczka z 1849. Otynkowana, na planie kwadratu, na wysokim cokole z prostokątnymi płycinami, górna część od frontu i boków otwarta odcinkowymi arkadami na grubych, niskich kolumienkach; daszek namiotowy kryty blachą, w zwieńczeniu ażurowy krzyż na półksiężycu. Wewnątrz żeliwna figurka św. Jana Nepomucena, II poł. XIX w. Nieopodal pomnik wzniesiony w 1928, upamiętniający 10-lecie odzyskania niepodległości (w formie obelisku) oraz pomnik poświęcony poległym podczas II WŚ mieszkańcom Rossosza i okolic, ludności wyznania Mojżeszowego oraz aktywnie działającym w okolicznych lasach oddziałom BCh.

        Pośrodku wsi, na dawnym cmentarzu prawosławnym, nagrobek Anny Onufriewny Maksymowiczowej (zm. 1900), żony zarządcy (?) dóbr Rossosz. Późnoklasycystyczny, w formie obelisku z wieńcem kwiatów i krzyżem. Na cokole częściowo czytelna sygnatura, być może warszawskiego zakładu rzeźbiarsko-kamieniarskiego Józefa Norblina i Stefana Bartmańskiego. Na terenie dawnego cmentarza unickiego (1840-1913), oprócz kilku zachowanych nagrobków, mogiła-pomnik, upamiętniająca poległych tu w bitwie z wojskami carskimi powstańców styczniowych mjr. Ejtminowicza. Ciekawym obiektem na Zielawie w Rossoszu jest (?) tartak i młyn wodny z 1900 r.*

        Na wsch. od wsi znajduje się Bordziłówka, tworząca właściwie jedno "terytorium osadnicze". Ta wieś leży na pograniczu Równiny Kodeńskiej i Zaklęsłości Łomaskiej. Spotykamy tu zabytki budownictwa drewnianego w postaci domów mieszkalnych z końca XIX i początku XX w. Ponadto zespół tartaku motorowego - tartak drewniano-murowany z około 1935 roku i dom drewniany z początku XX w.

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006