Sławatycze

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

       Duża osada wiejska  na Równinie Kodeńskiej w pobliżu granicy polsko-białoruskiej. Drogowe przejście graniczne i siedziba urzędu gminy. Wieś położona jest w dolinie Bugu na wysokiej terasie lewego brzegu rzeki. Zachował się tu dawny układ miejski z obszernym rynkiem i zabudową wzdłuż drogi głównej i kilku do niej równoległych ulic. Plan otwarty, szachownicowy; ośrodkiem obszerny prostokątny rynek z ulicami wybiegającymi z naroży oraz z dłuższych pierzei, przecięty po przekątnej szosą z Włodawy do Kodnia (a także Białej i Radzynia). Zabudowa parterowa i piętrowa, przeważnie po 1945, w rynku częściowo zwarta i murowana, w bocznych uliczkach luźna, głównie drewniana typu wiejskiego (w tym z końca XIX w.?). Nowy kościół parafialny w pn.-zach. narożniku rynku, naprzeciw niego, przy pierzei pn. cerkiew parafialna prawosławna. Nieistniejący kościół parafialny p.w. św. Michała Archanioła (zniszczony podczas I WŚ) znajdował się na pn. krańcu osady.

        Sławatycze to staropolska, duża wieś szlachecka, dawniej w ziemi brzeskiej. Były wzmiankowane już w XV w. jako własność królewska, darowana 1499 (na pocz. XVI w.?) przez króla Aleksandra dworzaninowi Ursułowi Wołoszynowi, od którego przeszła do Bohusza Bohowityna. Po 1546 własność książąt Prońskich, którzy lokowali przed 1577 miasto. 1615 przekazane przez Aleksandra Prońskiego, kasztelana trockiego, przyrodniej siostrze Annie z Radzimińskich Leszczyńskiej, wojewodzinie bełzkiej. Do II poł. XVII w. własność Leszczyńskich, następnie do ok. 1825-30 Radziwiłłów, włączona do dóbr bialskich. Wg. legendy mieszkańcy mieli podczas wizyty jednego z książąt Radziwiłłów krzyczeć "Sława, sława!". Na pytanie księcia, "kogo tyczą te okrzyki?", odpowiedzieli, że "sława tyczy Radziwiłła", co stało się źródłem nowej nazwy miejscowości. W XVIII w. był to ważny ośrodek dóbr sławatyckich zwany też "państwem sławatyckim", miejsce garnizonu policji radziwiłłowskiej z dworem obronnym. Na rynku znajduje się niewielkie, płaskie wzniesienie, które miał kazał sypać książę Karol Radziwiłł, jako płatną formę pracy dla ludności w czasie klęski głodu. Jako posag Stefanii Radziwiłłówny (córki Dominika) Sławatycze ok. 1830-87 w posiadaniu książąt Wittgenstein, a następnie do pierwszej wojny światowej książąt Hohenlohe. W 1863 r. miejsce większej bitwy oddziałów partyzanckich z Rosjanami. Prawa miejskie straciły Sławatycze po 1866 roku za udział w powstaniu styczniowym. Położone na pograniczu kulturowo-wyznaniowym, od wieków były zamieszkałe przez Polaków, Żydów i Rusinów. W czasie ostatniej wojny Niemcy wymordowali całą ludność żydowską.   

       We wsi kościół parafialny p.w. Matki Boskiej Różańcowej. Parafia erygowana 1631 (?), pierwotny kościół lub cerkiew w miejscu nieustalonym. Kolejny p.w. św. Michała Archanioła, wzniesiony w 1761 z fundacji Michała Kazimierza Radziwiłła, wojewody wileńskiego i hetmana w. litewskiego, drewniany, zniszczony 1914-18. Obecny zbudowany w latach 1913-19, neorenesansowy, murowany.

       Zachowane częściowo wyposażenie dawnego kościoła. Ołtarz główny i boczne niezabytkowe; w głównym obrazy: w polu środkowym Matka Boska z Dzieciątkiem, w typie Śnieżnej, zapewne XVII w., nieco przemalowany, w sukience w typie barokowym, z nowymi koronami, na zasuwie św. Michał Archanioł barokowy XVII w., powiększany, oraz w zwieńczeniu Trójca Św. klasycystyczny, pocz. XIX w.; ponadto w zwieńczeniu dwie rzeźby barokowe (?), św. Antoniego Padewskiego i niezidentyfikowanego zakonnika, przemalowane; wokół obrazu Matki Boskiej siedem wotów srebrnych, zapewne w. XVIII. W prawym ołtarzu bocznym obraz Cudu św. Walentego z Martwym Dzieckiem, późnobarokowy III lub IV ćw. XVIII w., szkoła Szymona Czechowicza; tabernakulum rokokowe III ćw. XVIII w. (w ołtarzu głównym oraz bocznym lewym jego nowsze repliki). W ołtarzu w kaplicy tabernakulum klasycystyczne ok. poł. XIX w. W kruchcie pd. ołtarz o charakterze barokowym, z obrazem św. Jana Chrzciciela w zwieńczeniu, barokowym XVII/XVIII w., b. zniszczonym. W zakrystii komoda XVIII-XIX w., ludowa. Kropielnica granitowa na trzonie drewnianym, prymitywna. Feretron rokokowy ok. poł. XVIII w., wg tradycji podominikański, z dwustronnym obrazem Matki Boskiej Różańcowej z  śś. Dominikiem i Brigidą oraz Dzieciątka Jezus na hierogramie IHS, przemalowanym. Obrazy: 1. Ukrzyżowanie z Matką Boską Bolesną i św. Janem Ewangelistą, barokowy, koniec XVII w. (?), b. zniszczony (na loży); 2-4. wg tradycji podominikańskie: Dzieciątko Jezus Salvator Mundi na globie, adorowane przez cztery części świata podtrzymujące glob opleciony wężem z wyobrażeniem wypędzenia z raju, zapewne I poł. XVIII w. i Wizja św. Katarzyny Sjeneńskiej ok. poł. XVIII w., późnobarokowe oraz Śmierć św. Jana Nepomucena, rokokowy ok. poł. lub III ćw. XVIII w., zapewne wg grafiki czeskiej; 5. św. Michał Archanioł, późnobarokowy, zapewne III ćw. XVIII w. (po 1761), b. zniszczony (na loży); 6. Chrystus Nazareński z aniołami trzymającymi narzędzia Męki Pańskiej, zapewne II poł. XVIII w., pounicki; 7-11. pounickie, b. zniszczone, m.in. Matka Boska, Chrystus Błogosławiący i Trójca Św., wszystkie z XIX w. (obecnie na plebanii).

       Rzeźby: l. Chrystus Zmartwychwstały, późnobarokowa, prowincjonalna, zapewne II poł. XVIII w., przemalowana; 2. niezidentyfikowana święta, barokowa o charakterze ludowym. Płaskorzeźba Boga Ojca w obłokach, barokowo-ludowa. Krucyfiks z XVII w., zapewne po 1631, pochodzący z nieistniejącego ołtarza głównego dawnego kościoła. Monstrancja klasycystyczna IV ćw. XVIII w. (ok. 1787?). Relikwiarzyk w kształcie krzyża rokokowy po poł. XVIII w., odnowiony. Kociołek miedziany ok. poł. XIX w. Krzyżyk ołtarzowy rokokowy ok. poł. XVIII w., drewniany. Dwanaście lichtarzy klasycystycznych z XIX w. Ornaty (niektóre pochodzące z Włodawy, przeniesione 1970-7l): ,1-8. z tkanin broszowanych późnobarokowych XVIII w., z tych jeden z kolumną z pasa słuckiego (?) t uszkodzoną sygnaturą; 9. z tkanin I poł. XIX w. Kapa z tkanin broszowanych XVIII w. Trzy księgi liturgiczne XVIII w.

       Przy południowej pierzei rynku stoi czynna murowana prawosławna cerkiew p.w. Wniebowstąpienia NMP. Do 1945 par., obecnie fil. Pierwotna istniała 1516, od końca XVI w. gr.-kat., uposażona 1698 przez Karola Stanisława Radziwiłła kanclerza w. litewskiego; kolejna drewniana wzniesiona 1721, wzmiankowana 1847 jako p.w. Opieki Matki Boskiej. Obecna XIX/XX w, zbudowana kosztem rządu Carskiego na tym samym miejscu. W typie cerkwi ruskiej, bizantyńsko-eklektyczna, murowana. Ikonostas z czasu budowy cerkwi. Większość starych ikon z dawnej cerkwi wywieziona po 1945. Feretrony późnobarokowe XVIII w., pounickie, z obrazami dwustronnymi: 1. w ramie ozdobionej rzeźbionymi główkami puttów oraz rzeźbą pelikana (orła?) w zwieńczeniu, z obrazami Matki Boskiej Poczajowskiej i św. Onufrego oraz medalionami z Okiem Opatrzności; 2. w ramie ozdobionej podobnie, zwieńczonej słońcem promienistym, z obrazami Matki Boskiej z Dzieciątkiem Niepokalanie Poczętej i św. Józefa z Dzieciątkiem. Ikony: 1. Chrystus Pantokrator zapewne koniec XVIII w. lub pocz. XIX w., malowany na desce, w sukience plastycznie wyrobionej w gruncie kredowym, złoconej i srebrzonej; 2. św. Mikołaj Cudotwórca zapewne koniec w. XVIII w. lub I poł. XIX w., w ramie XVIII w. Krzyż procesyjny, ludowy.

       We wsi drewniany wiatrak-koźlak wzniesiony w XX w. (ok. 1920?), oszalowany z dachem naczółkowym podbitym gontem. Zachowany mechanizm drewniany o formach tradycyjnych, śmigi uszkodzone. Dach naczółkowy, pobity gontem. Drugi w Sławatyczach-Lisznej - wzniesiony XIX/XX w., istniejący 1907, przestawiony 1931. Drewniany, koźlak, oszalowany. Również zachowany mechanizm drewniany o formach tradycyjnych. Śmigi uszkodzone. Dach naczółkowy, pobity gontem.*

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska

 

W sieci

Sławatycze

- strona gminy Sławatycze

Sławatycze

- strona Gminnego Centrum Informacji w Sławatyczach, aktualności z gminy, obszerna, bardzo ciekawa galeria