Wisznice

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Duża osada wiejska położona na Równinie Kodeńskiej nad rzeką Zielawą. Usytuowana na płaskim wzniesieniu, na prawym brzegu rzeczki Zielawy, na dużym skrzyżowaniu dróg komunikacyjnych Biała Podlaska-Włodawa i Radzyń Podlaski-Sławatycze (dawniej szlak z Brześcia Litewskiego przez Kodeń i Parczew do Lublina).

        Dawniej staropolska wieś szlachecka, w 1511 nadana przez Zygmunta Starego Iwanowi Sapiesze, wojewodzie witebskiemu. Miasto założone przed 1575, zapewne przez Pawła Sapiehę, wojewodę nowogródzkiego (wg. innych źródeł status miasta na prawie magdeburskim uzyskała w 1579). W 1648 r. miasto spustoszyli Kozacy Chmielnickiego, a następnie 2-krotnie spalone przez Szwedów (m.in. w 1707). Po 1715, wskutek starań Władysława Józefata Sapiehy, wojewody brzeskiego, nowe przywileje na jarmarki. Z upadku podniosło się po 1794 r., uzyskując przywilej dodatkowych jarmarków. Przez Teofilę z Jabłonowskich Sapieżynę krajczynię litewską i jej syna Aleksandra dobra wisznickie sprzedane w 1801 Błażejowi i Annie z Nowomiejskich Malskim, odziedziczone następnie przez Zofię z Malskich Janową Kraszewską, chorążynę prużańską. Od 1835 własność Sosnowskich. W 1869 Wisznice zostają pozbawione praw miejskich za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. W 1899 r. dawny rynek zmniejszono o połowę. W XIX/XX w. (do II WŚ) znany ośrodek rzemiosła i handlu. W czasie II wojny światowe były silnym ośrodkiem ruchu oporu związanym z AK i BCh.

        Czytelny otwarty plan dawnego miasta, ośrodkiem prostokątny rynek ze skwerem pośrodku (niegdyś obszerny, bardzo wydłużony, z ulicami wybiegającymi z naroży i środka dłuższych pierzei, po regulacji w 1899 zmniejszony o połowę i w ciągu XX w. zabudowany w części pn.-wsch.), z szosą do Białej przebiegającą wzdłuż pierzei pn.-wsch. Zabudowa na nieco zatartym planie szachownicowym, głownie parterowa, z XIX/XX i XX w., w rynku częściowo zwarta, murowana i drewniana, w bocznych uliczkach przeważnie luźna, drewniana, typu wiejskiego. W pd.-wsch. pierzei rynku kościół parafialny, dawna cerkiew w narożniku jego pierzei pd.-zach. i dawnej ulicy Grodzkiej, zasłonięta nową zabudową, usytuowana w najwyższym punkcie miasteczka (opis z 1975).

        Na tzw. „Wygodzie" pozostałości dworu z XIX w., na pd.-zach. od rynku, na przeciwległym (lewym) brzegu Zielawy. Wniesiony na miejscu dworu Sapiehów, może częściowo na starych fundamentach, kilkakrotnie gruntownie przebudowywany i powiększany, być może część środkowa starsza, z I poł. XIX w., o elementach późnoklasycystycznych. Zwrócony frontem na pn.-wsch. Murowany z cegły, otynkowany. Parterowy, na rzucie wydłużonego prostokąta, trzynastoosiowy z dwuosiowymi ryzalitami skrajnymi od frontu i tyłu oraz jednoosiowym ryzalitem środkowym od frontu. Wnętrze dwutraktowe, znacznie przekształcone. Okna częściowo przerabiane, prostokątne oraz zamknięte półkoliście lub koszowo, zwieńczone wyłamującymi się odcinkami gzymsu. Gzyms wieńczący profilowany, szczyty ryzalitów bocznych ogzymsowane. Dach dwuspadowy, kryty gontem uzupełnianym blachą i papą (opis pochodzi z roku 1975).

        Cerkiew prawosławna istniała w I poł. XVI w., uposażona 1588 i 1591 przez Mikołaja Sapiehę, wojewodę brzeskiego, później witebskiego. Następna unicka p.w. Wniebowzięcia N. P. Marii wzniesiona w 1630 z fundacji Krzysztofa Sapiehy, stolnika litewskiego. Kolejna, również drewniana, nowo uposażona 1749 przez Katarzynę z Sanguszków Sapieżynę, wojewodzinę brzeską, spalona ok. 1836.  Do dziś zachowała się wniesiona na jej miejscu dawna murowana cerkiew unicka z lat 1870-72, neoklasycystyczna, wzniesiona na planie krzyża łacińskiego (obecnie kościół parafialny p.w. św. Jerzego). Wzniesiona została ze środków rządu carskiego i ukończona w roku 1872, kiedy to nowy, przysłany przez władze proboszcz unickiej parafii zgodził się przejść na prawosławie. Uroczyste "przyłączenie" wisznickich unitów do cerkwi prawosławnej nastąpiło w Janowie 25 marca 1875 r. (informacje z książki Aleksandra Szołuchy "Rys historyczny Wisznic" zeszyt II, z powodu złożonych początków cerkiew określana czasem w źródłach jako prawosławna). Wyposażenie eklektyczne ok. 1875, częściowo zachowane

        Pierwszy kościół wzniesiony 1751 (?), restaurowany po 1796 staraniem Teofili z Jabłonowskich Sapieżyny. Następny z 1873, murowany, spalony 1908. Na jego miejscu prowizoryczna drewniana kaplica, zbudowana w 1909. Obecny kościół parafialny p.w. Przemienia pańskiego i św. Antoniego Padewskiego budowany w latach 1937-39 i 1945-50 wg. projektu znanego architekta Bohdana Pniewskiego, murowany, neoromański. Polichromia 1945-50, mal. Zbigniew Łoskot. Wyposażenie rzeźbiarskie wnętrza wyk. Wanda Pawłowska (ołtarze i ambona) oraz Walichnowski (konfesjonały i tron). Część dawnego wyposażenia (dwa ołtarze boczne) przeniesiona ok. 1961 do Woli Wereszczyńskiej. Ciekawostką są też płaskorzeźby świętych, przy wykonywaniu których modelami byli tutejsi mieszkańcy.

        Obok murowana plebania wzniesiona w XIX w., zapewne ok. 1873 (wg. innych źródeł z 1875). Późnoklasycystyczna, kilkakrotnie przerabiana. Murowana z cegły, otynkowana. Parterowa, z nowszym pięterkiem drewnianym. Na rzucie prostokąta, z dwukolumnowym, wgłębnym portykiem toskańskim od frontu oraz nowszą dwukondygnacyjną werandą od tyłu. Wnętrza dwutraktowe, znacznie przekształcone. Gzyms wieńczący wydatnie profilowany, dachy dwuspadowe, kryte blachą.

        W centrum zabytkowy stary cmentarz unicko-katolicki z lat 1800-1908. Nagrobki rodzin Malskich i Kraszewskich, m.in. klasycystyczny z pocz. XIX w., murowany, w kształcie kolumny krytej daszkiem namiotowym oraz eklektyczny z II poł. XIX w. Pochowana jest tu m.in. rodzina J.I. Kraszewskiego: Anna z Nowomiejskich i Błażej Malscy (dziadkowie), Konstancja z Morochowskich Nowomiejska, matka Anny (prababka pisarza), córka Anny i Błażeja, Zofia z Malskich Kraszewska, chorążyna prużańska (matka J.I.K), bracia pisarza Lucjan i Kajetan Kraszewscy oraz ostatni prawnuk Kajetana - Janusz Kraszewski (zmarły w latach 60-tych XX w.), a także rodzina Sosnkowskich, w tym Ignacy Sosnkowski (pułkownik Wojska Polskiego, antenat gen. Kazimierza Sosnkowskiego - Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w czasie II WŚ). Groby w części unickiej nie zachowały się. W 2007 r. cmentarz poddany gruntownej renowacji.*

        W centrum miejscowości dwa pomniki ofiar II Wojny Światowej - obelisk na centralnym skwerze i kopiec przy szkole. Poza tym na ścianie domu nr 4 przy rynku tablica upamiętniająca mieszkańców Wisznic i okolic rozstrzelanych przez Niemców w 1944 r. a na cmentarzu pomnik poległych we wrześniu 1939.

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat włodawski" Tom VIII, Zeszyt 18, opr. J. Rutkowska i E. Smulikowska

 

W sieci

Wisznice

- prywatny, bardzo ciekawy serwis o Wisznicach