Witulin

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

        Wieś staropolska na Równinie Łukowskiej nad rzeką Klukówką, dopływem Krzny. Wzmiankowana już w 1558 r. pod nazwą Witulino jako własność Iwana Wasylewicza Połubińskiego i Maryny Lwowny Połubińskiej, żony Iwana Kopcia, dziedziczona potem przez jej córkę Mariannę, zamężną z Kasprem Dębińskim. Część dóbr Horodyszcze, należących od I ćw. XVIII w. do Koniecpolskich, 1642 Mikołaja Firleja, następnie jego zięcia podczaszego litewskiego Krzysztofa Sapiehy, 1649 Krzysztofa Piekarskiego, wojewody brzeskiego, od 1672 w rękach jego córki Anny, zamężnej z Melchiorem Sawickim. 1688 ich syn Dominik Kazimierz sprzedał Witulin Janowi Pieniążkowi, wojewodzie sieradzkiemu. 1700 przez małżeństwo córki Pieniążka Marii Kazimiery przechodzi do Sedlnickich: hr. Karola Juliusza, następnie jego brata Karola Józefa, podskarbiego wielkiego koronnego, który ok. 1720 r. rozpoczął budowę modrzewiowego dworu. Po bezpotomnej śmierci obu braci od 1781 własność ich krewnego Kazimierza Wężyka, szambelana królewskiego, od 1805 jego syna Franciszka (1785-1862, ur. w Witulinie, znany poeta i pisarz, prezes Polskiej Akademii Umiejętności), następnie od 1831 Wilhelma, potem Feliksa (zm. 1909) i jego syna Stanisława. W Witulinie urodził się również Władysław Wężyk (1814-46) - pisarz i podróżnik, przyjaciel C. K. Norwida. Od 1933 właścicielką Wanda Piasecka, następnie Bohdan Wędrychowski, notariusz z Białej Podlaskiej, od 1938 Helena Wędrychowska. Dwór spalony doszczętnie w 1940, część budynków gospodarczych na folwarku spłonęła w 1944.

        We wsi dawna cerkiew unicka. Cerkiew prawosławna p.w. św. Michała Archanioła erygowana w 1573, po 1596 unicka, 1648 zrabowana przez wojska kozackie Bohdana Chmielnickiego. Następna wzniesiona w 1666 z fundacji Krzysztofa Piekarskiego. Obecna z 1741 r., po 1874 prawosławna, od 1919 kościół parafialny p.w. św. Michała Archanioła. Remontowany w latach 40-tych XX w. (umieszczony na podmurówce), 1970-72 oszalowany, 1996-98 remont generalny. Orientowany, drewniany, konstrukcji zrębowej z lisicami, oszalowany, na podmurówce z cegły. Nawa na planie prostokąta, z wydzielonym węższym prostokątnym prezbiterium ujętym prostokątnymi zakrystią i składzikiem, od zachodu prostokątna kruchta. Wnętrze kryte stropem. Chór z drewniana, pełną balustradą. Okna prostokątne, na osi kruchty zamknięte odcinkowo, za zamknięciu prezbiterium koliste. Na kalenicy korpusu od zachodu wieżyczka na sygnaturkę. Dachy dwuspadowe, kryte blachą.

        Organy (pozytyw) 1919, warszawskiej firmy Adolf Homan, w 1950 nabyte z kościoła paulinów w Leśnej Podlaskiej; prospekt neobarokowy, trzyosiowy, ujęty płaskimi wieżyczkami. W nowych ołtarzach bocznych obrazy: w lewym św. Antoni Padewski, po 1919, w prawym Michał Archanioł, 1949, sygn. o. Augustyn [Jędrzejczyk]. Obrazy: Ukrzyżowanie, barokowy, zapewne pocz. XVIII w., gruntownie przemalowany, w ramie barokowej, z I ćw. XVIII w., rzeźbionej o motywach liści akantu; Michał Archanioł, barokowy, XVIII w., przemalowany; Chrystus Pantokrator, XIX/XX w., pocerkiewny. Rzeźby: na ścianie prezbiterium i nad ołtarzami bocznymi pięć uskrzydlonych główek anielskich, barokowych, zapewne XVIII w. Monstrancja neorokokowa, XIX/XX w., warszawskiej firmy Norblin. Kielich z pateną, po 1917, warszawskiej firmy Adam Nogalski, na kolistej stopie grawerowana wić winnej latorośli. Hostiarka, pocz. XX w. (przed 1917), warszawskiej firmy Adam Nogalski i Antoni Psyk. Krzyż ołtarzowy, neobarokowy, IV ćw. XIX w., warszawskiej firmy Norblin. Lichtarze: 1-6. eklektyczne, XIX/XX w., firmy Norblin; 7-8. neobarokowe, warszawskiej firmy Fraget. Krzyże procesyjne: neobarokowy, XIX/XX w., drewniany; neogotycki, XIX/XX w., warszawskiej firmy Norblin, metalowy, ażurowy, z ornamentem kwiatowym.

        Obok drewniana dzwonnica z XIX/XX w., na rzucie kwadratu, konstrukcji słupowo-ramowej, szalowana, z daszkiem czterospadowym z blachy.

        Nieopodal kościoła, w parku, zachowane pozostałości założenia dworskiego Sedlnickich. Oranżeria z I poł. XIX w., spalona w 1966, w ruinie. Klasycystyczna, murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta, w narożach ujęta kolumnami toskańskimi, ściana południowa pięcioosiowa, niegdyś przeszklona. Dach pierwotnie pulpitowy. Oficyna dworska (dawna kuchnia dworska) z II poł. XIX w., od 1945 szkoła podstawowa, po 1965 rozbudowana od zachodu, obecnie siedziba leśnictwa. Zwrócona frontem na północ, murowana z cegły, otynkowana. Na planie prostokąta, parterowa, elewacje frontowa i tylna trój-, boczne dwuosiowe. Piwnice sklepione kolebkowo, dwutraktowe, z poprzecznym korytarzem na drugiej osi. Układ wnętrz przekształcony, elewacje ujęte w narożach pilastrami, dach dwuspadowy, kryty papą. Resztki parku krajobrazowego z XIX w., zapewne na śladach regularnego układu z II poł. XVIII w., ograniczonego rzeczką Białką, z nielicznymi okazami starych drzew (świerki, lipy, graby, kasztanowce). Aleja lipowa oraz ramowany kasztanowcami długi prostokątny trawiasty podjazd.

        Na północ od dawnego dworu usytuowane zabudowania gospodarcze (murowana z cegły, z użyciem kamienia polnego): spichlerz, 1858, na planie prostokąta (przebudowany i obecnie wykorzystywany jako dyskoteka "Skansen") oraz zbudowania Gorzelni Witulin - czworak z ok. 1906, na planie prostokąta, przebudowany wewnątrz ok 1984; gorzelnia i magazyn spirytusu, ok. 1906 (wg. innych źródeł 1916), na planie litery U.

       We wsi pomnik Tadeusza Kościuszki (przy skrzyżowaniu dróg Witulin-Leśna), wg. napisu wystawiony w 1931, postawiony dla upamiętnienia mieszkańców Witulina, biorących udział w insurekcji kościuszkowskiej (kamienny, z popiersiem na czworobocznym, zwężającym się ku górze cokole ze schodkową podstawą) oraz pomnik unitów pomordowanych w 1875 r. Wiatrak-koźlak z końca XIX w. Na północ od wsi rezerwat leśny Chmielinne a na południe duży sztuczny zbiornik wodny (patrz też opis w dziale "Kąpieliska").

→ Trasa III

 

* informacje pochodzą m.in. z "Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce. Powiat Biała Podlaska" Tom VIII, Zeszyt 2, red. K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński, Instytut Sztuki PAN, 2006