Dawne cerkwie

 

Strona główna
Podlasie
Turystyka aktywna
Miejscowości
Galerie
Dla turysty...
Linki

 

 

Historia religijno-wyznaniowa naszego regionu jest niezwykle złożona, szczególnie jeśli chodzi o relacje pomiędzy wyznaniami chrześcijańskimi. Warto więc poświecić im, przynajmniej w ogólnym zarysie, parę zdań...

        Do XVI w. przeważająca część ludności terenów należących wówczas do Wlk. Księstwa Litewskiego była wyznania prawosławnego. Stosunki wyznaniowe uległy jednak znaczącym zmianom już pod koniec wieku XVI, gdy po Unii Brzeskiej w roku 1596 zamieniono większość cerkwi prawosławnych na unickie. Obszar obecnego powiatu bialskiego, leżącego wówczas na granicy Królestwa i Litwy, zamieszkiwali zarówno unici, prawosławni jak i katolicy (a działali tu swego czasu również protestanci). Warto zwrócić uwagę (choć chyba niewiele osób zdaje sobie z tego sprawę - przynajmniej dla mnie było to pewnym zaskoczeniem...), że większość z zachowanych do dziś na naszym terenie obiektów sakralnych z okresu Rzeczypospolitej szlacheckiej to... wzniesione od XVII do I poł. XIX w. dawne cerkwie unickie (choć często już bez widocznych elementów architektury cerkiewnej).

        W II poł. XIX w., po kasacji Unii, zamieniano tak cerkwie unickie jak i kościoły na cerkwie prawosławne (często w dramatycznych okolicznościach), wnoszono również ze środków rządowych nowe cerkwie. II poł. XIX w. to znaczny wzrost liczby ludności prawosławnej - zarówno w wyniku przymusowego "powrotu" Unitów do Cerkwi, jak i napływu ludności prawosławnej (urzędnicy, wojskowi, itp.) na Podlasie. Początek XX w. i ukaz tolerancyjny skutkują natomiast odpływem znacznej części ludności prawosławnej - dawnych Unitów - z Cerkwi.

Z kolei po I WŚ i powstaniu II RP odbierano tym razem zarówno dawne cerkwie unickie jak i cerkwie prawosławne na kościoły, tłumacząc to znacznym odpływem ludności prawosławnej z tych terenów (który faktycznie miał miejsce) ale również "sprawiedliwością dziejową"...

        Do tego dochodzi jeszcze bezsensowna akcja burzenia cerkwi w latach 30-tych (w okolicznościach często nie mniej dramatycznych niż działania caratu kilkadziesiąt lat wcześniej)... Okres międzywojenny to również próby "reaktywacji" Unii i budowa cerkwi neounickich (do dziś działa tylko ta w Kostomłotach).

Na historię religijną Pd. Podlasia nakłada się jeszcze nie mniej złożone tło społeczno- narodowościowe... Badając historię tych terenów bardzo łatwo o wynikające ze stosowania współczesnych kryteriów pomyłki i uproszczenia. Kwestie przynależności narodowościowej (którą w rozumiany dziś sposób określono przecież dopiero w II poł. XIX w.) mogły pokrywać się z podziałami religijnymi... lub nie. Na analizę i ocenę tej narodowościowe-religijnej mieszanki, jaką było w I poł. XX w. Pd. Podlasie, często rzutują emocje i subiektywne poglądy tak historyków-amatorów jak i autorów profesjonalnych publikacji...

        W każdym bądź razie całe to wielowiekowe bogactwo kultury pogranicza - kultury uczącej tolerancji, choć oczywiście niewolnej i od antagonizmów, przerwała II WŚ i okres tuż po niej - masowe migracje, zniszczenia wojenne i przed wszystkim - represje związane z haniebną akcją Wisła. Choć do dziś Pd. Podlasie zachowało nieco ze swojego "pogranicznego" charakteru - jest tu przecież kilka czynnych cerkwi i klasztor w Jabłecznej - to jednak jego głównym śladem są rozrzucone po wsiach i miasteczkach DAWNE cerkwie. W przeciwieństwie do pd.-wsch. krańców Polski, gdzie wiele z nich do dziś stoi opuszczonych i zrujnowanych, te z Pd. Podlasia, masowo zamieniane na kościoły po I WŚ w dużej mierze ocalały, choć straciły typowe dla siebie elementu architektoniczne. W wielu dzisiejszych kościołach turysta ze zdziwieniem dostrzeże ślady po dawnych kopułach na dachu czy carskich wrotach we wnętrzu. Czasami jedyną pamiątką może być wyposażenie rozebranej cerkwi lub pojedyncza ikona. Zresztą określenie, czy dana budowla była pierwotnie kościołem, cerkwią prawosławną lub unicką sprawiało mi podczas prac nad stroną niemało kłopotów, szczególnie wobec częstej rozbieżności źródeł...

Pod spodem, jako uzupełnienie tego krótkiego omówienia tematu, zamieszam zestawienie świątyń ze zwróceniem uwagi na zmiany ich przeznaczenia na przestrzeni wieków. Zaznaczam jednak, że w niektórych przypadkach określenie pierwotnego przeznaczenia może być, pomimo moich usilnych starań, błędne...

Natomiast TUTAJ znaleźć można, jako uzupełnienie poniższego, spis NIEISTNIEJĄCYCH obiektów sakralnych.

         Należy jeszcze dodać, że tę bogatą mieszankę kulturowo-religijną Pd. Podlasia uzupełniały przed wojną nieliczna, ale bardzo ciekawa mniejszość tatarska (po której pozostały do dziś unikalne cmentarze - tzw. mizary; do 1915 istniał meczet w Studziance) oraz oczywiście ludność żydowska. Dzieje ludności żydowskiej na Pd. Podlasiu to niezwykle interesujący i ważny temat, który posiada obszerną bibliografię. W tym miejscu chciałbym tylko podkreślić, że niestety Pd. Podlasie jest niezwykle ubogie w judaika, zwłaszcza w porównaniu z chociażby tak nieodległymi miejscowościami na Polesiu (wspaniałe, dobrze zachowanego synagogi w Łęcznej i Włodawie - szczególnie cenny obiekt) czy Podlasiu (Tykocin), nie mówiąc już o Lublinie. Smutnym paradoksem historii jest, że po tak ważnej w historii regionu społeczności, społeczności która odgrywała często olbrzymią a nieraz dominującą rolę w jego dziejach (Międzyrzec Podlaski na pocz. XX w. - 12 tys. na 15,5 mieszkańców, podobnie w wielu innych miejscowościach) pozostało tak niewiele... Nie ma śladu po wspaniałej synagodze na Szkolnym Dworze w Białej Podlaskiej, synagodze w Międzyrzecu Podlaskim, kirkutach (cmentarzach żydowskich), itd. Nieliczne zachowane do dziś pamiątki to często puste place po kirkutach jak w Łomazach czy Białej. Szczęśliwym wyjątkiem od tej reguły są m.in. zachowane w dużej ilości macewy na kirkucie w Międzyrzecu oraz dawny  Szpital Żydowski (obecnie Urząd Stanu Cywilnego) w Białej. Odrębny problem stanowią pojawiające się czasem jeszcze trudności z odpowiednim upamiętnieniem ofiar Szoah (patrz problemy z pomnikiem w Międzyrzecu...).

 

-...

- pełni tę funkcję do dziś

(c.n.)

- cerkiew neounicka

( Sapiecha) - fundatorzy
  - czynne cerkwie prawosławne (oprócz tej w Terespolu zbudowane jako cerkwie "od podstaw")
  - dawne cerkwie, zbudowane "od podstaw"
  - czynna cerkiew unicka (pozostałe - zabrane na cerkwie)
  - dawne cerkwie neounickie
  - kościoły zbudowane "od podstaw" przed 1919
  - kościoły zbudowane "od podstaw" po 1919

 

A B C D E F G H I J K L

Ł M N O P R S T U W Z Ż

 

Cerkiew unicka

Kościół (do końca XIX w.)

Cerkiew prawosławna

Kościół (od pocz. XX w. do '39)

B        

Biała Podlaska

(p.w. św. Anny)

 

1596/1603-...

 

 

Biała Podlaska

(p.w. św. Antoniego)

1869-75

1673/87-1869

 

 

1875-1915

 

1918-...

Biała Podlaska

(p.w. NMP)

 

1747/65-1875

1875-1915

1919-...

Bukowice     1896-1915 1915-...
C        
Choroszczynka       1923/26-...
Cicibór 1655-1875 (A. Świderski)   1875-1919 1919-...
D        
Dobratycze     1900-...  
Dobryń Duży       1924/25-...
Dokudów 1928/32-47 (c.n.)     1947-...
Drelów

1834/35-1874

(K. Czartoryski)

 

1874-1919

1940-44

1919-40

1959-...

Drelów-Horodek     1900/15-1919 1919-...
G        
Gnojno     1875-1945 1946-...
H        
Hanna 1739/42-1874   1874-1919 1919-...
Horbów     1905-1915 1924-...
Hrud     koniec XIX w.-1919 1919-...
Huszcza       1938-...
Huszlew 1859/67-...
J        
Jabłeczna     1839/40-...  
Jabłeczna 1752-1875   1875-1919 1919-...
Jabłoń       1909/12-...
Janów Podlaski   1714/35-...    
Janów Podlaski

 

1867-74

1790/1801-1867

 

1874-1918

1918-...

K        
Kijowiec     1982/84-...  
Klonownica 1854/61-1874   1874-1919 1919-...
Kobylany     1888-...  
Kodeń

W okresie międzywojennym (c.n.)

  1530-(?) 1945-...
Kodeń   1620/36-1875 1875-1917 1917-...
Kodeń     2003/05-...  

Kołczyn

poł. XIX w.-1875   1875-1920 1920-...
Komarno

 

1844-1865

1928-1990

   
Konstantynów       1907/09-...

Kopytów

 

 

1935-...

 

Kostomłoty

1631-1874

1925-... (c.n.)

  1874-1925  
Kostomłoty     współcześnie-...  
Kościeniewicze 1673/82-1875   1875-1921 1921-...

Kożuszki

1936-...
Krzyczew 1811-75 1875-1919 1919-...
L
Leśna Podlaska 1730/52-1875 1875-1915 1915-...
Ł        
Łomazy       1906/11-...
M        
Makarówka 1701-1875   1875-1919 1919-...
Malowa Góra       1906/09-...

Międzyrzec Podlaski

(p.w. św. Mikołaja)

 

1753/56 -...

 

 

Międzyrzec Podlaski

(p.w. śś Piotra i Pawła)

1772/74-1874

 

1874-1916

1919-...

Międzyrzec Podlaski

(p.w. św. Józefa)

1782-1875

 

1874-1919

1919-...

Motwica 1796/98-1874   1874-1919 1919-...
N        
Neple 1769-1874   1874-1918 1918-...
Nosów     1862-...  
O        
Opole       1911/14-...
Ortel Królewski 1706-1875   1875-1918 1919-...
Ortel Książęcy     1882-1919 1919-...
P        
Pawłów Stary 1929/30-1946 (c.n.)     1946-...
Piszczac     1907-1919 1919-...
Podedwórze   1805/11-1890 1890-1918 1918-...
Polubicze       1922-...
Połoski     1891-1919 1919-...
Pratulin   1838-75 1875-1919 1919-...
R        
Rokitno 1852/59-1874   18741918 1918-...
Rossosz       1908-...
Rozwadówka 1911-...
S        
Sławatycze     XIX/XX-...  
Sławatycze       1913/19-...
Stary Bubel

1740-1875

1925-38 (c.n.)

1944-46 (c.n.)

1875-1924

1938-44

1924-1925

1946-...

Swory 1907/08-...

Szóstka

 

 

1890-1915

1919-...

T        
Terespol koniec XVIII w.-1874   1874-...  
Terespol   1863-1888   1905-...

Tuczna

  18759/92-...    
W        
Wisznice 1870/72-1875   1875-(?) (?)-...
Witoroż 1739-1874   1874-1919 1919-...
Witulin 1741-1874   1874-1919 1919-...
Woskrzenice

 

 

1902-1919

1939-44

1919-...

Wólka Dobryńska

      1932/33-...
Ż        

Zabłocie

    1904/07-...  
Żeszczynka 1720-(?)   (?)-1919 1919-...